Yer Altı Maden İşçilerinin Hakları

Yer altı maden işçiliği, çalışma koşullarının ağırlığı ve taşıdığı riskler nedeniyle İş Kanunu ve ilgili mevzuatta "pozitif ayrımcılık" ilkesiyle korunmuştur. Bu nedenle de yer altı maden işçilerine standart bir çalışandan farklı çalışma süreleri, ücret ve izin hakları tanımıştır. Bu hususları teker teker inceleyelim.

1-Ücret ve Çalışma Saatleri

Bu düzenlemelerden en önemlisi bu sektörde yer alan işçilerin ücretlerine ilişkindir. Buna göre Kömür ve Linyit çıkarılan maden işyerlerinde işçilere ödenecek ücret, asgari ücretin 2 katından az olamaz. Önemle belirtmek isteriz ki bu hak yer üstünde veya açık sahada maden işletmelerinde geçerli değildir.

Bunun yanı sıra normal işletmelerden farklı olarak;

Standart bir işçi için haftalık çalışma süresi 45 saat iken, yer altı maden işçileri için bu süre 37,saattir. Günlük çalışma süresi ise en fazla 11 saat yerine 7,5 saat olarak uygulanır.

Haftalık çalışma süresi En çok 37,5 saattir. Yer altı maden işlerinde çalışan işçiler için haftalık 37,5 saati aşan her çalışma, fazla mesai olarak değerlendirilir.

Diğer işyerlerinde işçinin onayıyla yıllık 270 saate kadar fazla çalışma yapılabilirken, yeraltı maden işyerlerinde zorunlu ve olağanüstü haller (iş güvenliği riski, arıza vb.) dışında fazla çalışma yapılamaz. Fazla mesai yapılması halinde fazla mesai ücretleri % 50 zamlı yerine %100 zamlı ödenir. Örneğin saatlik ücreti 500-TL olan işçiye bir saatlik fazla mesai yapması halinde ayrıca 1.000-TL fazla mesai ücreti ödenmelidir.

2- Yıllık Ücretli İzin Hakkı

Yıllık izin süreleri, işçinin kıdemine göre (14, 20, 26 gün gibi) belirlenir. Ancak yer altı maden işlerinde çalışan işçilerin izin hakları hesaplanırken, standart sürelere 4’er gün eklenir.

Örneğin; 1 yıldan 5 yıla kadar kıdemi olan normal bir işçi 14 gün izin hakkına sahipken, aynı kıdeme sahip yer altı maden işçisi 14 + 4 = 18 gün yıllık ücretli izin hakkına sahiptir.

3- Emeklilikte Yıpranma Payı

Yer altı maden işçiliği, fiziksel olarak en çok yıpratan meslek gruplarından biridir. Bu nedenle SGK bu işçilere "Fiili Hizmet Süresi Zammı" (FHSZ) hakkı tanır. Yer altında geçirilen her 360 gün için, sigortalılık süresine 180 gün (6 ay) ilave edilir. Bu durum, maden işçilerinin diğer çalışanlara göre çok daha erken yaşta emekli olabilmelerinin yolunu açar.

Bu FHSZ süreleri toplam prim gün sayısına eklenir ve emeklilik yaşından düşülür. Örneğin 10 yılı tamamlayan bir işçi 1.800 gün de FHSZ’ye hak kazanır ve bu 1.800 gün işçinin emeklilik yaşından indirilir. Yeraltı maden işyerlerinde 20 yıl çalışan işçiler için emeklilik yaşı 50 olarak uygulanmaktadır.

Normalde SGK’dan ölüm aylığı (dul ve yetim aylığı) bağlanabilmesi için en az 900 gün prim gerekli iken, kömür ve linyit madenlerinde yeraltı işyerlerinde meydana gelen iş kazası sonucu vefat eden işçiler için 900 gün şartı aranmaz. Bu işçilerin varsa SGK’ya olan borçları silinir ve hak sahiplerine aylık bağlanır. Ayrıca hak sahiplerine ölüm geliri bağlanır.

5- İşten Çıkarma ve İşe İade

4857 sayılı İş Kanunu'na göre normalde 30 veya daha fazla işçi çalıştıran işyerlerinde iş güvencesi hükümlerinden yararlanırken maden ocaklarında sebepsiz yere işten çıkarılan işçi İşe İade Davası açma hakkı için 6 ay kıdem şartı da aranmaz.

Yazımızı yeraltı maden işyerlerinde 18 yaşından küçükler ile her yaşta kadın ve engellilerin çalıştırılması yasak olduğunu vurgulayarak bitirelim.