ALPER ŞİRVAN yazdı: "Sosyal Sermaye.."

09 Nisan 2026 Perşembe 00:10

"Sermaye" denince sadece banka hesaplarındaki rakamları ya da betona gömülmüş rantı anlıyoruz belki.

Oysa bir toplumun geleceğini asıl inşa eden, o toplumun içindeki güven, dayanışma ve ortak yaşama kültürüdür.

Literatürde buna “social capital-sosyal sermaye” deniliyor.

Peki, bizim sosyal sermayemiz ne durumda? Güneş bir yere kadar balçıkla sıvanabilir: Ne yazık ki toplum olarak güven duygumuz, yaslanmaya çalıştığımız dağların karlarına gömülü epeydir. Bahar gelemedi bir türlü…

Anlatmaya devam edelim:

Sosyal sermaye, bireylerin ortak bir amaç uğruna bir araya gelebilme becerisidir. Ancak bizim gibi ülkelerde bu beceri, genellikle "hak temelli" bir bilinçle değil, "biat dolayısıyla menfaat temelli" bir gettolaşmayla hayat buluyor. İnsanlar, geleceklerini hukukî bir sistemde inşa etmek yerine; cemaat ve tarikatların ya da bir siyasî liderin insafına sığınmakta buluyorlar.

Aklını kullanmadan, büyük bir teslimiyetle…

Daha önce bu köşede “dikey mimarî sosyal yapı” ile “yatay mimarî sosyal yapı” farkından bahsetmiştim. Sosyal sermayesi güçlü olan toplumlar, yatay bir düzlemde, birbirinin hakkına saygı duyarak ve dayanışma içinde yükselirler. Bizdeyse durum tam tersi: Birilerinin peşine takılarak, birilerine maraba ya da mürit olarak konfor alanı yaratma çabası hâkim. Birey olamayanın vatandaş, vatandaş olamayanın ise "yaşadığı toplumun bir parçası" olamayacağı gerçeğiyle her geçen gün biraz daha sert yüzleşiyoruz.

Liyakatin yerini kayırmacılığın, hakikatin yerini propagandanın aldığı bir yerde sosyal sermaye birikir mi?

Birbirine güvenmeyen, sürekli "öteki" üzerinden kendini tanımlayan bir halkın, geleceği inşa etmesi çok zor.

Kimsenin güvenmediği bir yargı sistemi, mülkün (devletin) temelini sarsarken; "bizden olanın" hatasına göz yumup "ötekinin" gözündeki merteği görmekle açılan kapıdan hep asalak ve fırsatçı siyasetçiler giriyor.

Onları yeterince besleyip semirtmedik mi?

Çözüm, en başta 12 yıllık zorunlu eğitimde bütün çocukların mahallelerindeki okullarda, eşit eğitim şartlarında, beraberce “sosyal sermaye” biriktirmelerinden geçiyor gibi geliyor bana…

Beri yandan eğitimin her aşamasındaki “sosyal-sanatsal kollar ve aktiviteleri de” çok önemli. Çünkü geldikleri sosyoekonomik katman ne olursa olsun, birlikte “yapan, üreten, inşa eden” çocukların, gençlerin aralarında oluşacak bağı koparacak, sosyal sermayeyi yok edecek bir güç yok.

Sosyal sermayeye engelliler cephesinden bakalım bir de...

Eğer herhangi bir ülkenin herhangi bir şehrinde mesela tekerlekli sandalye kullanıcısı bir engelli, sokağa çıktığında "acaba girebilir miyim?" diye kaygılanmadan herhangi bir binaya yönelemiyorsa, orada toplumu gönenç içinde yaşatan bir sosyal sermayeden söz edebilir miyiz?

Çünkü sosyal sermaye, sadece engelsiz ya da güçlü olanların değil, toplumun her ferdinin "herkes gibi, herkesle beraber" yaşayabileceği bir güven ortamıdır. Kurumsallaşmadan uzak sistem ve merhametle çözülmeye çalışılan mağduriyetler, sosyal sermaye yaratmaz; aksine yeni zalimler doğurur.

Asıl ihtiyacımız olan; 29 Ekim 1923’te sağlam temeller üzerine kurulan, şuursuz ümmetten bilinçli millete uzanan, tebaayı yurttaş kılan o yapı ve vizyona yeniden ulaşmak gibi geliyor bana. Ne var ki o vizyondan uzaklaşma serüvenimiz son çeyrek asırda akıl almaz bir hıza ulaştı. Nereye toslayacağımız da belirsiz. Atatürk’ün kurduğu Cumhuriyet, aslında bu toprakların en büyük “sosyal sermaye” projesiydi. Biz o sermayeyi mirasyedi gibi harcadık; cemaatlere, tarikatlara, hap gibi yuttuğumuz ideolojilere ve kifayetsiz muhteris siyasetçilere parsel parsel dağıttık.

Hem maddî hem manevî olarak…

Şimdi sormak gerek: Birbirimizin gözünün içine bakarken güven mi görüyoruz, yoksa kocaman bir “acaba” mı?

Cebimizdeki para bitince belki bir şekilde çalışır, kazanırız da birbirimize olan güvenimiz, birlikte yapma ve yaşama azmimiz, yani asıl sermayemiz tamamen tükendiğinde ne yapacağız?

Haftanın Notu:

İleri Demokrasi’de son nokta:

Ya benimsin ya Silivri’desin!