Fazla Mesai Ücreti Yerine İzin Kullandırılması

İşyerinde yemek ve çay gibi molaları düşüldükten sonra haftalık 45 saati aşan çalışmalar fazla çalışma olarak değerlendirilir. Fazla mesai yapılması halinde esas olan bu ücretlerin en az % 50 zamlı olarak ödenmesidir. Ancak zaman zaman işletmelerin iş yoğunluğunun azaldığı dönemlerde fazla çalışma mesai yerine işçilere serbest zaman ( izin) kullandırıldığını da görmekteyiz. Fazla çalışmaların serbest zaman kullanma yoluyla karşılanmasına dair hükümlerin iş sözleşmeleri ya da işyeri yönetmeliği ile belirlenmesi mümkün değildir. Serbest zaman kullanımı ile ilgili önceden verilmiş rıza geçerli sayılmaz, zira işçinin zamlı ücret ödenmesi ya da serbest zaman kullanma şeklinde işçiye tanınan seçimlik hak, kural olarak bu tür çalışmaları yapılmasının ardından ortaya çıkar.

Fazla çalışma yapıldığında bunun ücreti yerine serbest zaman kullanma 4857 İş Kanunu’nun 41. maddesine göre tamamen işçiye tanınmış bir haktır. Böyle bir durumda işçi hak ettiği serbest zamanı serbest zaman talep formu dahilinde 6 ay içinde kullanacaktır. Altı aylık sürenin başlangıcı fazla çalışmanın bittiği veya denkleştirme uygulanan hallerde denkleştirme döneminin sona erdiği tarihtir.

Serbest zamanının süresi içinde ve yönetmelikte öngörülen esaslar dahilinde verilmemesi, iş sözleşmesini haklı olarak feshetme imkanı tanır. Zira fazla çalışma ücretinin ödenmemesi ile serbest zaman kullanma isteğinin karşılanmaması arasında fark yoktur. İşverenin yönetim hakkı kapsamında 6 aylık süre içinde serbest zamanı belirleme imkanı olsa da, bu sürenin tamamlanmasıyla işçinin haklı fesih imkanı devreye girmelidir. Hatta işverene 6 aylık süre tanıyan hakkın da kötüye kullanılması halinde işçinin fesih imkanı doğabilir. İşyerinde stokların fazlalığı veya hammadde yokluğu gibi nedenlerle uzun süre üretimin yapılamadığı bir dönemin varlığına rağmen işçinin serbest zaman kullanma talebinin ısrarla yerine getirilmemesi, bu duruma örnek oluşturabilir.

Ayrıca İş Yasasının 41. maddesine dayanılarak yayımlanan Fazla Çalışma ve Fazla Sürelerle Çalışma Yönetmeliğinin 10. maddesinde “İşçilerin işlemiş olan fazla çalışma ve fazla sürelerle çalışma ücretleri normal çalışmalarına ait ücretlerle birlikte ödenir. Bu ödemeler, ücret bordrolarında açıkça gösterilir.” hükmüne amirdir. Buna göre, yapılan fazla çalışmaların karşılığının cari ayda yapılan çalışmalara karşılık gelen ücretlerle birlikte ödenmesi gerekmektedir. Serbest zamanın ise fazla çalışma yapıldıktan, fazla çalışma yapılan ay bitmeden ve dolayısıyla fazla çalışma ücretleri ödenmeden talep edilmesi gerekmektedir. Bu süre geçtikten sonra yönetmelik hükmüne göre çalışanlara fazla çalışma ücreti ödeneceğinden serbest zamandan bahsedilemeyecektir.