Milli Mücadele Döneminde Gediz Yunuslar Köyü -1-

03 Ocak 2026, 15:37

MİLLÎ MÜCADELE DÖNEMİNDE

GEDİZ YUNUSLAR KÖYÜ[1]

Hilmi ÖZDEN[2]

Günümüzde Yunuslar köyü Gediz-Kütahya yolunun üzerinde yer alıp, Gediz’e 20 km., Kütahya’ya ise 75 km. uzaklıktadır. Köyün üç tarafı dağ ve ormanlarla çevrili olup, güney tarafı ovalıktır. Yunuslar, 1530 yılında Virancık (Örencik) nahiyesine bağlı bir köydür. Köy önceleri Doğancılar Köyü yolu üzerinde ve şimdi Eski Köy denilen mevkide bulunmaktaydı. Ancak, köy yol üzerinde olduğu için, eşkıya baskınları olması sebebiyle, tahminen 1600’lü yıllarda, terk edilmiş ve Yukarı Köy denilen mevkiye taşınmıştır. Burada bir müddet kalan köylüler, köyün kuzey tarafında meydana gelen heyelanın, kendi köylerinde olmasından endişe ettikleri için, ikinci kez göç hareketinde bulunmuşlar ve 1865 yılında şimdiki yerine gelmiştir. Örencik nahiyesinin Emet’e bağlı olması sebebiyle, Yunuslar, 1942 yılına kadar Emet’in bir köyü olarak kalmıştır. 1942 yılında ise Emet’ten ayrılarak Gediz’e bağlanmıştır[3].

Osmanlı devleti ‘tahrir kayıtları’ ile arazi yazımı ve nüfus kayıtlarının tutulmasına büyük önem vermiştir. Tahrir sayımları otuz-kırk yıl gibi aralıklarla yapılan, nüfus ve arazi gibi sonuçları gösteren ana defterlerdir. Bu şekildeki defterlerden günümüze binlercesi intikal etmiştir. Bu defterler sayesinde, belirli bir tarihte, Osmanlı devletindeki her köyün ve kasabanın yetişkin erkek nüfusu, baba adları ve yaşları kayıt altına alınmış, kullandıkları arazi ve vergiler de kaydedilmiştir. Modern anlamdaki ilk nüfus sayımları ise 1830-1831 tarihinden itibaren yapılmaya başlanmış olup, sadece erkek nüfus yazılmıştır. Osmanlılarda modern sayılabilecek bu ilk nüfus sayımları 1828 yılında başlayıp, Osmanlı Rus savaşı yüzünden ancak 1831 yılında tamamlanabilmiştir. Bu sayımlarda bir yaşından yüz yaşına kadar Müslüman ve gayrimüslim erkek nüfusunun tespiti yapılmıştır. Nitekim söz konusu sayımların amacı, ülkede askerlik yapabilecekler ile vergi mükelleflerinin tespitini sağlamaktı. Yunuslar köyüne ait nüfus defteri “Kütahya Nevâhiyesi’nden Virancık Nâhiyesi’nde mevcûd olub müceddeden, tahrîr olunan ehl-i İslâm’ın nüfus defteri”dir. Defter, Başbakanlık Osmanlı Arşivi’nde NFS.d koduyla, 1656 numarada kayıtlıdır (BOA, NFS.d.1656: 99-101). Defterin birinci sayfasında Sene (12)58 kaydı bulunmaktadır. O dönemde Virancık Nahiyesi’ne tabi olan köyler kaydedilmiştir. Defter orijinal numaralı olup, en son sayfa numarası 126’dır. Defterde sayımı yapan memur hakkında herhangi bilgi bulunmamaktadır[4]. Müceddeden ifadesi yeniden anlamına gelmektedir. Bu sebeple, mevcut defterin Virancık nahiyesinin ilk sayımını içermediği anlaşılmaktadır. Bahsi geçen defter, hanelere göre kaydedilmiştir. Her hanenin numarası kırmızı ile yazılmış, sonra kişinin, boy, sakal veya bıyık özelliği belirtildikten sonra, sülale adı, babasının adı ve yaşı yazılmıştır. Bundan sonra, o hanede yaşayan erkek nüfus, bu kişinin akrabalık derecesi oğlu, diğer oğlu, torunu gibi belirtildikten sonra adı, babasının adı ve yaşı belirtilmiştir. İlk haneden başlayarak, son haneye kadar ayrıca nüfus numarası da verilmiştir. Bazı kayıtların altına kırmızı renkte ‘fevt’ ibaresi konulmuştur. Bu durumu, kişinin kaydı tutulduktan sonra, vefat ettiği şeklinde yorumlamak mümkündür[5].

Yunuslar Köyü Osmanlı Dönemi Nüfus Bilgileri

Yunuslar Köyü’nün tespit edilebilen en eski nüfus verileri, incelenen nüfus defterinde yer almaktadır. Buna göre, 1842 yılında Yunuslar köyü, 49 hane ve 150 erkek nüfustan ibarettir. Kadın ve erkek nüfusun eşit olduğu varsayılarak, bu tarihte köy nüfusu 300 olarak hesaplanabilir. Buradan da yola çıkarak, her hanede ortalama olarak 6 kişinin yaşadığını düşünmek mümkündür. Köyde 1844 yılında yapılan temettuat tahririnde hane sayısı 56’dır. Nüfus defteri üzerinden yapılan hesaplamaya göre, her hanede 6 kişinin yaşıyor olabileceği sonucundan hareketle, köyün 1844 tarihindeki nüfusunun 336 kişi olduğu ifade edilebilir (BOA, ML.VRD.TMT.D/8833). Yunuslar’ın Osmanlı dönemine ait en son nüfus bilgileri ise 1900 yılına aittir. H.1316/M.1900 tarihli Hüdavendigar vilayeti salnamesinden elde edilen bilgilere binaen, Yunuslar köyü o tarihte Virancık (Örencik) nahiyesine bağlı, 67 hane ve 401 nüfustan oluşmaktadır (SVH, H.1316/M.1900: 112). Tespit edilen mevcut kaynaklarda, Yunuslar köyünde gayrimüslim varlığına rastlanmamıştır. Bu dönemde Gediz’e ait nüfus verilerini içeren kayıtlarda da gayrimüslimlere dair bir bilgi bulunmamaktadır[6].

Resim 1. Yunuslar Köyü Ziyaretimiz (Haziran-2025)

Resim 2. Yunuslar Köyü Merkez Camii Kapısı

Resim 3. Yunuslar Köyü Merkez Camii

Yazının devamı için tıklayınız

______________________________________________

[1] GÖÇEBE, Fikir, Kültür, Sanat ve Edebiyat Dergisi, Sayı: 31, Ağustos 2025, Gediz-Yunuslar Köyünden olması ve bizi beldeden haberdar etmesi vesilesiyle Adem AKARSU Beye teşekkür ederim.

[2] ESOGÜ Türk Dünyası Uygulama ve Araştırma Merkezi Kurucu Müdürü

[3]Hüseyin Göksal, 19. Yüzyılın İlk Yarısında Yunuslar Köyünün Demografik Yapısına Dair Bir İnceleme, Toplum, Ekonomi ve Yönetim Dergisi, Cilt 4, Sayı Özel, Ay Ekim, Yıl, 2023, s. 222.

[4] A. g. m., s.222

[5] A. g. m., s.222-223

[6] A. g. m., s.223.

Yorum Gönder 0

Yorumunuz onaylanmak üzere yöneticiye iletilmiştir.×

Dikkat! Suç teşkil edecek, yasadışı, tehditkar, rahatsız edici, hakaret ve küfür içeren, aşağılayıcı, küçük düşürücü, kaba, müstehcen, ahlaka aykırı, kişilik haklarına zarar verici ya da benzeri niteliklerde içeriklerden doğan her türlü mali, hukuki, cezai, idari sorumluluk içeriği gönderen Üye/Üyeler’e aittir.