Bu haftaki yazımıza Mussolini'nin zihinsel, sosyal ve düşünsel doğuşuyla başlayalım. Stalin ile devam edelim. Ne dersiniz?
Mussolini'nin kişiliğinin ve siyasi düşüncesinin şekillenmesi, 20. yüzyılın başlarında İtalya'nın içinde bulunduğu siyasi ve toplumsal çalkantılarla yakından ilişkilidir. Gençliğinde radikal bir sosyalist olarak siyaset sahnesine çıkan Mussolini, zamanla milliyetçi ve otoriter bir çizgiye yönelerek faşizmin kurucusu hâline gelmiştir.
Mussolini, 29 Temmuz 1883 tarihinde İtalya'nın Dovia di Predappio kasabasında dünyaya gelmiştir. Babası Alessandro bir demirci, aynı zamanda ateşli bir sosyalisttir. Annesi Rosa ise dindar bir ilkokul öğretmenidir. Aile, ekonomik açıdan mütevazı koşullarda yaşamaktadır. Babasının devrimci düşünceleri ve kilise karşıtı tutumu ile annesinin geleneksel ve disiplinli yaşam anlayışı, Mussolini'nin çocukluk döneminde karşılaştığı iki farklı düşünsel çevreyi oluşturmuştur.
Okul yıllarında uyumsuz, kavgacı ve otoriteyle çatışan bir öğrenci olarak tanınmıştır. Henüz çocuk yaşlarda yaşadığı disiplin sorunları ve okuldan uzaklaştırılmasına yol açan şiddet olayları, onun çatışmacı kişiliğinin erken işaretleri olarak değerlendirilebilir. Ancak ilerleyen yıllardaki siyasi tutumunu yalnızca çocukluk deneyimleriyle açıklamak mümkün değildir.
1901 yılında öğretmenlik diploması almış, kısa bir süre öğretmenlik yapmıştır. 1902 yılında ise askerlik görevinden kaçınmak amacıyla İsviçre'ye gitmiştir. Burada yoksulluk içinde yaşamış, inşaat işçiliği başta olmak üzere çeşitli işlerde çalışmış, sosyalist çevrelerle ilişki kurmuş ve sendikal faaliyetlere katılmıştır. Siyasi gösteriler ve propaganda faaliyetleri nedeniyle İsviçre makamlarıyla sorunlar yaşamış, tutuklanmış ve sınır dışı edilmiştir.
İsviçre'de bulunduğu yıllar, Mussolini'nin siyasi kimliğinin gelişmesinde önemli bir yer tutmuştur. Sosyalist düşünceyi daha yakından tanımış, dönemin radikal siyasal çevreleriyle ilişki kurmuş ve etkili konuşma yeteneğini geliştirmiştir.
1904 yılının sonunda İtalya'ya döndükten sonra 1905-1906 yıllarında askerlik görevini yerine getirmiştir. Askerlik sonrasında öğretmenlik ve sosyalist hareket içindeki faaliyetlerini sürdürmüştür. Gazetecilik alanında kendisini göstermeye başlamış, 1912 yılında İtalyan Sosyalist Partisi'nin yayın organı Avanti! gazetesinin editörlüğüne getirilmiştir. Böylece yalnızca bir siyasetçi değil, düşüncelerini geniş kitlelere ulaştırabilen etkili bir yayıncı hâline gelmiştir.
Bu dönemde Mussolini, Marksist düşünceyi benimseyen, sınıf mücadelesini savunan ve savaş karşıtı bir siyasetçidir. Ancak Birinci Dünya Savaşı'nın başlamasıyla birlikte düşüncelerinde önemli bir kırılma yaşanmıştır.
Başlangıçta savaş karşıtı bir tutum benimsemesine rağmen, kısa süre sonra İtalya'nın savaşa girmesini savunmaya başlamıştır. Savaşın mevcut toplumsal düzeni sarsarak büyük bir dönüşüme yol açacağına inanmış, ulusal mücadelenin sınıf mücadelesinin önüne geçmesi gerektiğini ileri sürmüştür. Bu tutumu, İtalyan Sosyalist Partisi'nin savaş karşıtı çizgisiyle çatışmasına neden olmuş ve partiden ihraç edilmiştir.
Bu ayrılığın ardından kendi gazetesi Il Popolo d'Italia'yı kurmuştur. Artık siyasal mücadelesini sosyalist enternasyonalizm yerine milliyetçi söylemler üzerinden yürütmeye başlamıştır. Böylece Mussolini'nin siyasi kimliğinde belirgin bir dönüşüm gerçekleşmiştir.
1915 yılında İtalya'nın savaşa girmesinin ardından orduya katılmış, cephede görev yapmıştır. 1917 yılında bir havan topu kazasında ağır yaralanarak cepheden ayrılmak zorunda kalmıştır. Savaşın şiddeti, cephedeki dayanışma ve askerî disiplin ortamı, onun siyasal düşüncelerinde yeni bir yönelimin güçlenmesine katkıda bulunmuştur.
Mussolini, savaş sonrasında parlamenter demokrasiyi zayıf, uzlaşmacı ve ülkenin sorunlarını çözmekte yetersiz bir yönetim biçimi olarak görmeye başlamıştır. İtalya'nın ancak güçlü bir liderlik ve disiplinli bir devlet yapısıyla yeniden ayağa kalkabileceği düşüncesini savunmuştur.
1918 yılında savaş sona erdiğinde İtalya, galip devletlerarasında yer almasına rağmen beklediği toprak kazanımlarının tamamını elde edememiştir. Bu durum ülkede büyük bir hayal kırıklığı yaratmıştır. Ekonomik sorunlar, işsizlik, toplumsal huzursuzluk ve siyasi istikrarsızlık giderek büyümüştür.
1919-1920 yılları arasında yaşanan ve tarihe Biennio Rosso, yani Kızıl İki Yıl olarak geçen dönemde işçi grevleri, fabrika işgalleri ve toplumsal çatışmalar yoğunlaşmıştır. Özellikle sanayiciler, toprak sahipleri ve orta sınıflar, sosyalist devrim ihtimalinden ciddi biçimde kaygı duymaya başlamıştır.
Mussolini, bu korku ve huzursuzluk ortamını kendi siyasi yükselişi için önemli bir fırsata dönüştürmüştür. 1919 yılında Fasci Italiani di Combattimento adıyla kurduğu mücadele birlikleri, ilerleyen dönemde Kara Gömlekliler olarak anılacak paramiliter hareketin temelini oluşturmuştur. Bu gruplar, sosyalist örgütlere, sendikalara ve işçi hareketlerine yönelik şiddet eylemleri gerçekleştirmiştir.
Mussolini bir taraftan toplumsal düzeni yeniden kurma vaadinde bulunurken diğer taraftan şiddeti siyasal mücadelenin bir aracı hâline getirmiştir. Özellikle işçi hareketlerinden ve devrim ihtimalinden korkan kesimlerin desteğini kazanmıştır.
Düşünsel dünyasında Friedrich Nietzsche'nin güç ve üstün insan üzerine fikirlerinden, Georges Sorel'in siyasal şiddet ve devrimci eylem anlayışından, Vilfredo Pareto'nun seçkinler teorisinden etkilendiği değerlendirilmektedir. Ancak bu düşünürlerin Mussolini üzerindeki etkilerini tek bir çizgiye indirgemek doğru değildir. İtalyan Fütürizm hareketinin hız, teknoloji, mücadele ve savaşı yücelten anlayışı da faşizmin estetik dünyasının oluşmasında etkili olmuştur.
Mussolini'nin geliştirdiği faşist ideolojide birey, devletin ve ulusun amaçlarına tabi kılınmıştır. Roma İmparatorluğu'nun eski görkemini yeniden canlandırma düşüncesi, İtalya'yı büyük bir güç hâline getirme hayaliyle birleşmiştir. Akdeniz'i yeniden bir İtalyan hâkimiyet alanına dönüştürme hedefi, bu yayılmacı anlayışın önemli unsurlarından biri olmuştur.
1921 yılında Ulusal Faşist Parti'nin kurulmasıyla hareket, örgütlü bir siyasi parti kimliği kazanmıştır. Aynı yıl Mussolini parlamentoya girmiştir. Ancak faşist hareketin asıl gücü yalnızca seçimlerden değil, sokakta örgütlenen silahlı grupların yarattığı baskıdan da kaynaklanmaktadır.
1922 yılında Kara Gömleklilerin Roma üzerine yürüyüşü, İtalya'daki siyasi krizi yeni bir aşamaya taşımıştır. Yaklaşık 30 bin faşist destekçinin katıldığı yürüyüş sırasında Mussolini Roma'da değil, Milano'dadır. Kral III. Vittorio Emanuele, sıkıyönetim kararını onaylamayı reddederek Mussolini'yi hükümeti kurmakla görevlendirmiştir. Böylece Mussolini, iktidara giden yolda önemli bir eşiği aşmıştır.
Ancak başbakanlığa gelmesi, diktatörlüğün aynı gün kurulduğu anlamına gelmemektedir. Mussolini başlangıçta koalisyon hükümetiyle yönetmiş, 1923'te kabul edilen Acerbo Yasası ve 1924 seçimlerinin ardından siyasi gücünü artırmıştır. Muhalefetin baskı altına alınması, basının denetlenmesi ve siyasi rakiplerin tasfiye edilmesiyle 1925-1926 yıllarında İtalya'da diktatörlük rejimi yerleşmiştir.
İnternet üzerinden yapmış olduğum araştırmaların derlenmesi neticesinde özetle; Mussolini, sosyalist düşünceyle başladığı siyasi yaşamını savaşın yarattığı milliyetçi atmosfer, İtalya'nın toplumsal ve ekonomik krizi, komünizm korkusu ve şiddeti siyasal araç olarak kullanan örgütlenmeler sayesinde faşist bir iktidara dönüştürmüştür. Onun doğuşunda kişisel hırsları kadar dönemin siyasi ve toplumsal koşulları da belirleyici olmuştur.
Stalin'in zihinsel, sosyal ve düşünsel doğuşu ise Mussolini ‘den oldukça farklı bir zeminde gerçekleşmiştir. Stalin, kitleleri etkileyen güçlü bir hatip olmaktan çok, parti örgütlenmesini, bürokrasiyi, kadro ilişkilerini ve siyasi manevraları kullanarak iktidara yükselen bir lider olmuştur.
Asıl adı İoseb Besarionis dze Cugaşvili olan Stalin, Sovyetler Birliği döneminde resmî olarak kabul edilen kayıtlara göre 21 Aralık 1879 tarihinde Gürcistan'ın Gori kasabasında dünyaya gelmiştir. Ancak Gürcistan Ulusal Arşivi'nde bulunan doğum kayıtları ve Stalin'in daha önce doldurduğu bazı belgeler, doğum tarihinin 18 Aralık 1878 olduğunu göstermektedir. Buna rağmen Sovyet yönetimi tarafından benimsenen 21 Aralık 1879 tarihi, biyografilerde uzun süre esas alınmıştır.
Babası Besarion geçimini ayakkabıcılık yaparak sağlamaktadır. Annesi Ekaterine (Ketevan) Geladze ise oğlunun iyi bir eğitim almasını istemektedir. Aile, ekonomik sıkıntılar ve babasının alkol kullanımı nedeniyle zor bir yaşam sürmektedir.
Stalin'in çocukluk yıllarında babasıyla sorunlu bir ilişki yaşadığı ve fiziksel şiddete maruz kaldığına ilişkin biyografik anlatılar bulunmaktadır. Çocukluk döneminde geçirdiği çiçek hastalığı yüzünde kalıcı izler bırakmış, sol kolundaki gelişim farklılığı ise yaşamı boyunca fiziksel bir kısıtlılığa neden olmuştur. Bu durumun kesin nedeni konusunda farklı görüşler bulunmaktadır. Çocukluk dönemindeki bu deneyimlerin onun ilerleyen yıllardaki siyasi kişiliğini ne ölçüde etkilediği konusunda kesin bir değerlendirme yapmak mümkün değildir.
Annesinin isteğiyle önce Gori'deki kilise okulunda eğitim görmüş, ardından 1894 yılında Tiflis'teki Ortodoks Ruhban Okulu'na gönderilmiştir. Burada dini eğitim almış, katı disiplin ve hiyerarşiye dayalı bir okul düzeni içinde yetişmiştir. Ancak zamanla dini inancından uzaklaşarak devrimci düşüncelere yönelmiştir.
Ruhban okulundaki yıllarında Marksist düşünceyle tanışmış, gizlice devrimci yayınları okumaya başlamıştır. 1899 yılında okuldan ayrılmıştır. Okuldan ayrılışının resmî gerekçesi devamsızlık ve sınavlara katılmama olarak gösterilse de devrimci faaliyetleri nedeniyle okul yönetimiyle yaşadığı sorunların da bu süreçte etkili olduğu değerlendirilmektedir.
İlahiyat eğitiminden Marksist düşünceye geçişi, Stalin'in zihinsel dünyasında önemli bir kırılma oluşturmuştur. Okulun katı disiplini ve hiyerarşik yapısının, ilerleyen yıllarda benimsediği örgütlenme anlayışını etkilediği düşünülebilir. Ancak bu ilişkiyi kesin bir neden-sonuç bağı olarak değerlendirmek doğru olmaz.
Okuldan ayrıldıktan sonra devrimci faaliyetlere yönelmiştir. Çarlık Rusyası'nın baskıcı yönetimine karşı mücadele eden sosyalist çevrelerle ilişki kurmuş, kısa sürede profesyonel bir devrimci hâline gelmiştir.
Gençlik yıllarında Gürcü milliyetçiliğine yakınlık duymuş, ancak Marksizm ile tanışmasının ardından ulusal kimlikten çok sınıf mücadelesini ve merkeziyetçi devrimci örgütlenmeyi ön plana çıkarmıştır. Bu dönemde Koba takma adını kullanmaya başlamıştır. Koba, Gürcü yazar Aleksandre Kazbegi'nin Baba Katili adlı eserindeki kurgusal bir karakterden esinlenerek seçtiği bir takma addır.
Stalin'in devrimci faaliyetleri, onu sürekli olarak Çarlık gizli polisi Ohranka'nın takibine sokmuştur. Defalarca tutuklanmış, hapsedilmiş ve Sibirya'ya sürgüne gönderilmiştir. Yeraltı örgütlenmesinin içinde geçen bu yıllar, onun gizlilik, disiplin, örgütlenme ve siyasi mücadele konularındaki deneyimini artırmıştır.
Kafkasya'da yürüttüğü faaliyetler arasında grevlerin örgütlenmesi, işçi hareketlerinin yönlendirilmesi ve Bolşevik örgütlenmenin güçlendirilmesi bulunuyordu. Bu süreçte banka soygunları olarak bilinen ve devrimci hareket tarafından kamulaştırma şeklinde adlandırılan eylemlerin örgütlenmesinde de rol almıştır. Bu eylemler, Bolşevik hareketin faaliyetlerini finanse etmek amacıyla gerçekleştirilen silahlı operasyonlar arasında yer almaktadır.
Stalin'in devrimci mücadelede öne çıkan yönü, teorik tartışmalardan çok örgütlenme ve uygulama alanındaki becerisiydi. Parti içinde kendisine verilen görevleri kullanarak bağlantılar kurmuş, kadrolar üzerinde etkisini artırmış ve siyasi ilişkilerini güçlendirmiştir.
1917 yılında gerçekleşen Bolşevik Devrimi, Stalin'in siyasi yaşamında yeni bir dönemin başlangıcı olmuştur. Devrimin ardından parti ve devlet yönetiminde çeşitli görevler üstlenmiştir. 1922 yılında Komünist Parti Genel Sekreterliği görevine getirilmesi ise onun iktidar mücadelesinde en önemli dönüm noktalarından biri olmuştur.
Genel Sekreterlik ilk bakışta diğer siyasi görevler kadar dikkat çekici görünmese de parti kadrolarının belirlenmesi, görevlendirilmesi ve örgüt içindeki ilişkilerin yönetilmesi bakımından büyük bir güç sağlamıştır. Stalin, bu görevi kullanarak kendisine yakın kadroların parti içindeki etkisini artırmıştır.
Lenin'in 1924 yılında ölümünden sonra parti yönetiminde başlayan iktidar mücadelesinde Stalin, rakiplerini zaman içinde etkisizleştirmeyi başarmıştır. Özellikle Lev Troçki ile yaşadığı siyasi mücadele, bu sürecin en belirgin örneklerinden biridir.
Stalin, Troçki ‘nin dünya devriminin yayılması gerektiğini savunan ‘Sürekli Devrim’ anlayışına karşı, Sovyetler Birliği'nin öncelikle kendi sınırları içinde güçlenmesi gerektiğini ileri sürmüştür. ‘Tek Ülkede Sosyalizm’ olarak adlandırılan bu yaklaşım, parti içindeki iktidar mücadelesinde önemli bir ideolojik ayrışma yaratmıştır.
Lenin'in merkeziyetçi parti anlayışını benimseyen Stalin, zamanla bu yapıyı kendi siyasi otoritesini güçlendirecek biçimde kullanmıştır. Kendi yorumunu Marksizm-Leninizm adı altında resmî ideolojinin merkezine yerleştirmiş, farklı düşüncelerin ve siyasi muhalefetin varlığına giderek daha az tahammül göstermiştir.
Sovyetler Birliği'nin Batılı ülkeler karşısında ekonomik ve askerî bakımdan geri kalmaması gerektiğini savunmuştur. Sanayileşmenin hızla tamamlanması gerektiği düşüncesi, devletin ekonomik yaşam üzerindeki denetimini artıran politikaların temel gerekçelerinden biri olmuştur.
1928 yılında başlatılan ağır sanayi hamleleri ve 1929 yılından itibaren hız kazanan zorunlu kolektifleştirme politikaları, ülkenin ekonomik yapısını köklü biçimde değiştirmiştir. Ancak bu politikalar milyonlarca insanın ölümüne, büyük toplumsal acılara, kıtlığa ve zorunlu göçlere yol açmıştır. Devletin hedefleri uğruna bireyin ve toplumun yaşamının ikinci plana atıldığı bu anlayış, Stalin yönetiminin en belirgin özelliklerinden biri hâline gelmiştir.
İktidarını sağlamlaştırdıkça siyasi rakiplerine ve kendisine muhalif gördüğü kesimlere yönelik baskıyı artırmıştır. Özellikle 1930'lu yıllarda gerçekleşen Büyük Temizlik döneminde parti yöneticileri, askerler, aydınlar ve çok sayıda sıradan insan tutuklanmış, sürgüne gönderilmiş veya idam edilmiştir. Böylece parti içindeki iktidar mücadelesi, toplumun tamamını etkileyen geniş çaplı bir baskı düzenine dönüşmüştür.
İnternet üzerinden yapmış olduğum araştırmaların derlenmesi neticesinde özetle; Stalin, çocukluk ve gençlik yıllarındaki zorlukların, Çarlık Rusyası'nın baskıcı yönetiminin ve yeraltı devrimciliğinin şekillendirdiği bir siyasi yaşamdan gelmiştir. İktidara yükselişinde kitleleri etkilemekten çok örgütlenme, kadro ilişkileri, bürokrasi ve siyasi rakiplerini tasfiye etme becerisi belirleyici olmuştur. Devrim adına kurulan merkeziyetçi yapı, zamanla tek kişinin mutlak iktidarını sağlayan bir yönetim sistemine dönüşmüştür.
Geçen haftaki yazımızı bitirirken ne demiştik?
Diktatörlerin nasıl doğduğu konusuna başka diktatörlerin doğum süreçlerini araştırarak ve derlemeler yaparak devam edeceğiz… Evet, devam edeceğiz...
Sizlere daha iyi hizmet sunabilmek adına sitemizde çerez konumlandırmaktayız. Kişisel verileriniz, KVKK ve GDPR
kapsamında toplanıp işlenir. Sitemizi kullanarak, çerezleri kullanmamızı kabul etmiş olacaksınız.
En son gelişmelerden anında haberdar olmak için 'İZİN VER' butonuna tıklayınız.
İSMAİL TEKİN
Diktatörler Nasıl Doğar (2)…
Bu haftaki yazımıza Mussolini'nin zihinsel, sosyal ve düşünsel doğuşuyla başlayalım. Stalin ile devam edelim. Ne dersiniz?
Mussolini'nin kişiliğinin ve siyasi düşüncesinin şekillenmesi, 20. yüzyılın başlarında İtalya'nın içinde bulunduğu siyasi ve toplumsal çalkantılarla yakından ilişkilidir. Gençliğinde radikal bir sosyalist olarak siyaset sahnesine çıkan Mussolini, zamanla milliyetçi ve otoriter bir çizgiye yönelerek faşizmin kurucusu hâline gelmiştir.
Okul yıllarında uyumsuz, kavgacı ve otoriteyle çatışan bir öğrenci olarak tanınmıştır. Henüz çocuk yaşlarda yaşadığı disiplin sorunları ve okuldan uzaklaştırılmasına yol açan şiddet olayları, onun çatışmacı kişiliğinin erken işaretleri olarak değerlendirilebilir. Ancak ilerleyen yıllardaki siyasi tutumunu yalnızca çocukluk deneyimleriyle açıklamak mümkün değildir.
1901 yılında öğretmenlik diploması almış, kısa bir süre öğretmenlik yapmıştır. 1902 yılında ise askerlik görevinden kaçınmak amacıyla İsviçre'ye gitmiştir. Burada yoksulluk içinde yaşamış, inşaat işçiliği başta olmak üzere çeşitli işlerde çalışmış, sosyalist çevrelerle ilişki kurmuş ve sendikal faaliyetlere katılmıştır. Siyasi gösteriler ve propaganda faaliyetleri nedeniyle İsviçre makamlarıyla sorunlar yaşamış, tutuklanmış ve sınır dışı edilmiştir.
İsviçre'de bulunduğu yıllar, Mussolini'nin siyasi kimliğinin gelişmesinde önemli bir yer tutmuştur. Sosyalist düşünceyi daha yakından tanımış, dönemin radikal siyasal çevreleriyle ilişki kurmuş ve etkili konuşma yeteneğini geliştirmiştir.
1904 yılının sonunda İtalya'ya döndükten sonra 1905-1906 yıllarında askerlik görevini yerine getirmiştir. Askerlik sonrasında öğretmenlik ve sosyalist hareket içindeki faaliyetlerini sürdürmüştür. Gazetecilik alanında kendisini göstermeye başlamış, 1912 yılında İtalyan Sosyalist Partisi'nin yayın organı Avanti! gazetesinin editörlüğüne getirilmiştir. Böylece yalnızca bir siyasetçi değil, düşüncelerini geniş kitlelere ulaştırabilen etkili bir yayıncı hâline gelmiştir.
Bu dönemde Mussolini, Marksist düşünceyi benimseyen, sınıf mücadelesini savunan ve savaş karşıtı bir siyasetçidir. Ancak Birinci Dünya Savaşı'nın başlamasıyla birlikte düşüncelerinde önemli bir kırılma yaşanmıştır.
Başlangıçta savaş karşıtı bir tutum benimsemesine rağmen, kısa süre sonra İtalya'nın savaşa girmesini savunmaya başlamıştır. Savaşın mevcut toplumsal düzeni sarsarak büyük bir dönüşüme yol açacağına inanmış, ulusal mücadelenin sınıf mücadelesinin önüne geçmesi gerektiğini ileri sürmüştür. Bu tutumu, İtalyan Sosyalist Partisi'nin savaş karşıtı çizgisiyle çatışmasına neden olmuş ve partiden ihraç edilmiştir.
Bu ayrılığın ardından kendi gazetesi Il Popolo d'Italia'yı kurmuştur. Artık siyasal mücadelesini sosyalist enternasyonalizm yerine milliyetçi söylemler üzerinden yürütmeye başlamıştır. Böylece Mussolini'nin siyasi kimliğinde belirgin bir dönüşüm gerçekleşmiştir.
1915 yılında İtalya'nın savaşa girmesinin ardından orduya katılmış, cephede görev yapmıştır. 1917 yılında bir havan topu kazasında ağır yaralanarak cepheden ayrılmak zorunda kalmıştır. Savaşın şiddeti, cephedeki dayanışma ve askerî disiplin ortamı, onun siyasal düşüncelerinde yeni bir yönelimin güçlenmesine katkıda bulunmuştur.
Mussolini, savaş sonrasında parlamenter demokrasiyi zayıf, uzlaşmacı ve ülkenin sorunlarını çözmekte yetersiz bir yönetim biçimi olarak görmeye başlamıştır. İtalya'nın ancak güçlü bir liderlik ve disiplinli bir devlet yapısıyla yeniden ayağa kalkabileceği düşüncesini savunmuştur.
1918 yılında savaş sona erdiğinde İtalya, galip devletlerarasında yer almasına rağmen beklediği toprak kazanımlarının tamamını elde edememiştir. Bu durum ülkede büyük bir hayal kırıklığı yaratmıştır. Ekonomik sorunlar, işsizlik, toplumsal huzursuzluk ve siyasi istikrarsızlık giderek büyümüştür.
1919-1920 yılları arasında yaşanan ve tarihe Biennio Rosso, yani Kızıl İki Yıl olarak geçen dönemde işçi grevleri, fabrika işgalleri ve toplumsal çatışmalar yoğunlaşmıştır. Özellikle sanayiciler, toprak sahipleri ve orta sınıflar, sosyalist devrim ihtimalinden ciddi biçimde kaygı duymaya başlamıştır.
Mussolini, bu korku ve huzursuzluk ortamını kendi siyasi yükselişi için önemli bir fırsata dönüştürmüştür. 1919 yılında Fasci Italiani di Combattimento adıyla kurduğu mücadele birlikleri, ilerleyen dönemde Kara Gömlekliler olarak anılacak paramiliter hareketin temelini oluşturmuştur. Bu gruplar, sosyalist örgütlere, sendikalara ve işçi hareketlerine yönelik şiddet eylemleri gerçekleştirmiştir.
Düşünsel dünyasında Friedrich Nietzsche'nin güç ve üstün insan üzerine fikirlerinden, Georges Sorel'in siyasal şiddet ve devrimci eylem anlayışından, Vilfredo Pareto'nun seçkinler teorisinden etkilendiği değerlendirilmektedir. Ancak bu düşünürlerin Mussolini üzerindeki etkilerini tek bir çizgiye indirgemek doğru değildir. İtalyan Fütürizm hareketinin hız, teknoloji, mücadele ve savaşı yücelten anlayışı da faşizmin estetik dünyasının oluşmasında etkili olmuştur.
Mussolini'nin geliştirdiği faşist ideolojide birey, devletin ve ulusun amaçlarına tabi kılınmıştır. Roma İmparatorluğu'nun eski görkemini yeniden canlandırma düşüncesi, İtalya'yı büyük bir güç hâline getirme hayaliyle birleşmiştir. Akdeniz'i yeniden bir İtalyan hâkimiyet alanına dönüştürme hedefi, bu yayılmacı anlayışın önemli unsurlarından biri olmuştur.
1921 yılında Ulusal Faşist Parti'nin kurulmasıyla hareket, örgütlü bir siyasi parti kimliği kazanmıştır. Aynı yıl Mussolini parlamentoya girmiştir. Ancak faşist hareketin asıl gücü yalnızca seçimlerden değil, sokakta örgütlenen silahlı grupların yarattığı baskıdan da kaynaklanmaktadır.
1922 yılında Kara Gömleklilerin Roma üzerine yürüyüşü, İtalya'daki siyasi krizi yeni bir aşamaya taşımıştır. Yaklaşık 30 bin faşist destekçinin katıldığı yürüyüş sırasında Mussolini Roma'da değil, Milano'dadır. Kral III. Vittorio Emanuele, sıkıyönetim kararını onaylamayı reddederek Mussolini'yi hükümeti kurmakla görevlendirmiştir. Böylece Mussolini, iktidara giden yolda önemli bir eşiği aşmıştır.
Ancak başbakanlığa gelmesi, diktatörlüğün aynı gün kurulduğu anlamına gelmemektedir. Mussolini başlangıçta koalisyon hükümetiyle yönetmiş, 1923'te kabul edilen Acerbo Yasası ve 1924 seçimlerinin ardından siyasi gücünü artırmıştır. Muhalefetin baskı altına alınması, basının denetlenmesi ve siyasi rakiplerin tasfiye edilmesiyle 1925-1926 yıllarında İtalya'da diktatörlük rejimi yerleşmiştir.
İnternet üzerinden yapmış olduğum araştırmaların derlenmesi neticesinde özetle; Mussolini, sosyalist düşünceyle başladığı siyasi yaşamını savaşın yarattığı milliyetçi atmosfer, İtalya'nın toplumsal ve ekonomik krizi, komünizm korkusu ve şiddeti siyasal araç olarak kullanan örgütlenmeler sayesinde faşist bir iktidara dönüştürmüştür. Onun doğuşunda kişisel hırsları kadar dönemin siyasi ve toplumsal koşulları da belirleyici olmuştur.
Stalin'in zihinsel, sosyal ve düşünsel doğuşu ise Mussolini ‘den oldukça farklı bir zeminde gerçekleşmiştir. Stalin, kitleleri etkileyen güçlü bir hatip olmaktan çok, parti örgütlenmesini, bürokrasiyi, kadro ilişkilerini ve siyasi manevraları kullanarak iktidara yükselen bir lider olmuştur.
Asıl adı İoseb Besarionis dze Cugaşvili olan Stalin, Sovyetler Birliği döneminde resmî olarak kabul edilen kayıtlara göre 21 Aralık 1879 tarihinde Gürcistan'ın Gori kasabasında dünyaya gelmiştir. Ancak Gürcistan Ulusal Arşivi'nde bulunan doğum kayıtları ve Stalin'in daha önce doldurduğu bazı belgeler, doğum tarihinin 18 Aralık 1878 olduğunu göstermektedir. Buna rağmen Sovyet yönetimi tarafından benimsenen 21 Aralık 1879 tarihi, biyografilerde uzun süre esas alınmıştır.
Babası Besarion geçimini ayakkabıcılık yaparak sağlamaktadır. Annesi Ekaterine (Ketevan) Geladze ise oğlunun iyi bir eğitim almasını istemektedir. Aile, ekonomik sıkıntılar ve babasının alkol kullanımı nedeniyle zor bir yaşam sürmektedir.
Stalin'in çocukluk yıllarında babasıyla sorunlu bir ilişki yaşadığı ve fiziksel şiddete maruz kaldığına ilişkin biyografik anlatılar bulunmaktadır. Çocukluk döneminde geçirdiği çiçek hastalığı yüzünde kalıcı izler bırakmış, sol kolundaki gelişim farklılığı ise yaşamı boyunca fiziksel bir kısıtlılığa neden olmuştur. Bu durumun kesin nedeni konusunda farklı görüşler bulunmaktadır. Çocukluk dönemindeki bu deneyimlerin onun ilerleyen yıllardaki siyasi kişiliğini ne ölçüde etkilediği konusunda kesin bir değerlendirme yapmak mümkün değildir.
Annesinin isteğiyle önce Gori'deki kilise okulunda eğitim görmüş, ardından 1894 yılında Tiflis'teki Ortodoks Ruhban Okulu'na gönderilmiştir. Burada dini eğitim almış, katı disiplin ve hiyerarşiye dayalı bir okul düzeni içinde yetişmiştir. Ancak zamanla dini inancından uzaklaşarak devrimci düşüncelere yönelmiştir.
Ruhban okulundaki yıllarında Marksist düşünceyle tanışmış, gizlice devrimci yayınları okumaya başlamıştır. 1899 yılında okuldan ayrılmıştır. Okuldan ayrılışının resmî gerekçesi devamsızlık ve sınavlara katılmama olarak gösterilse de devrimci faaliyetleri nedeniyle okul yönetimiyle yaşadığı sorunların da bu süreçte etkili olduğu değerlendirilmektedir.
İlahiyat eğitiminden Marksist düşünceye geçişi, Stalin'in zihinsel dünyasında önemli bir kırılma oluşturmuştur. Okulun katı disiplini ve hiyerarşik yapısının, ilerleyen yıllarda benimsediği örgütlenme anlayışını etkilediği düşünülebilir. Ancak bu ilişkiyi kesin bir neden-sonuç bağı olarak değerlendirmek doğru olmaz.
Okuldan ayrıldıktan sonra devrimci faaliyetlere yönelmiştir. Çarlık Rusyası'nın baskıcı yönetimine karşı mücadele eden sosyalist çevrelerle ilişki kurmuş, kısa sürede profesyonel bir devrimci hâline gelmiştir.
Gençlik yıllarında Gürcü milliyetçiliğine yakınlık duymuş, ancak Marksizm ile tanışmasının ardından ulusal kimlikten çok sınıf mücadelesini ve merkeziyetçi devrimci örgütlenmeyi ön plana çıkarmıştır. Bu dönemde Koba takma adını kullanmaya başlamıştır. Koba, Gürcü yazar Aleksandre Kazbegi'nin Baba Katili adlı eserindeki kurgusal bir karakterden esinlenerek seçtiği bir takma addır.
Stalin'in devrimci faaliyetleri, onu sürekli olarak Çarlık gizli polisi Ohranka'nın takibine sokmuştur. Defalarca tutuklanmış, hapsedilmiş ve Sibirya'ya sürgüne gönderilmiştir. Yeraltı örgütlenmesinin içinde geçen bu yıllar, onun gizlilik, disiplin, örgütlenme ve siyasi mücadele konularındaki deneyimini artırmıştır.
Kafkasya'da yürüttüğü faaliyetler arasında grevlerin örgütlenmesi, işçi hareketlerinin yönlendirilmesi ve Bolşevik örgütlenmenin güçlendirilmesi bulunuyordu. Bu süreçte banka soygunları olarak bilinen ve devrimci hareket tarafından kamulaştırma şeklinde adlandırılan eylemlerin örgütlenmesinde de rol almıştır. Bu eylemler, Bolşevik hareketin faaliyetlerini finanse etmek amacıyla gerçekleştirilen silahlı operasyonlar arasında yer almaktadır.
Stalin'in devrimci mücadelede öne çıkan yönü, teorik tartışmalardan çok örgütlenme ve uygulama alanındaki becerisiydi. Parti içinde kendisine verilen görevleri kullanarak bağlantılar kurmuş, kadrolar üzerinde etkisini artırmış ve siyasi ilişkilerini güçlendirmiştir.
1917 yılında gerçekleşen Bolşevik Devrimi, Stalin'in siyasi yaşamında yeni bir dönemin başlangıcı olmuştur. Devrimin ardından parti ve devlet yönetiminde çeşitli görevler üstlenmiştir. 1922 yılında Komünist Parti Genel Sekreterliği görevine getirilmesi ise onun iktidar mücadelesinde en önemli dönüm noktalarından biri olmuştur.
Genel Sekreterlik ilk bakışta diğer siyasi görevler kadar dikkat çekici görünmese de parti kadrolarının belirlenmesi, görevlendirilmesi ve örgüt içindeki ilişkilerin yönetilmesi bakımından büyük bir güç sağlamıştır. Stalin, bu görevi kullanarak kendisine yakın kadroların parti içindeki etkisini artırmıştır.
Lenin'in 1924 yılında ölümünden sonra parti yönetiminde başlayan iktidar mücadelesinde Stalin, rakiplerini zaman içinde etkisizleştirmeyi başarmıştır. Özellikle Lev Troçki ile yaşadığı siyasi mücadele, bu sürecin en belirgin örneklerinden biridir.
Stalin, Troçki ‘nin dünya devriminin yayılması gerektiğini savunan ‘Sürekli Devrim’ anlayışına karşı, Sovyetler Birliği'nin öncelikle kendi sınırları içinde güçlenmesi gerektiğini ileri sürmüştür. ‘Tek Ülkede Sosyalizm’ olarak adlandırılan bu yaklaşım, parti içindeki iktidar mücadelesinde önemli bir ideolojik ayrışma yaratmıştır.
Lenin'in merkeziyetçi parti anlayışını benimseyen Stalin, zamanla bu yapıyı kendi siyasi otoritesini güçlendirecek biçimde kullanmıştır. Kendi yorumunu Marksizm-Leninizm adı altında resmî ideolojinin merkezine yerleştirmiş, farklı düşüncelerin ve siyasi muhalefetin varlığına giderek daha az tahammül göstermiştir.
Sovyetler Birliği'nin Batılı ülkeler karşısında ekonomik ve askerî bakımdan geri kalmaması gerektiğini savunmuştur. Sanayileşmenin hızla tamamlanması gerektiği düşüncesi, devletin ekonomik yaşam üzerindeki denetimini artıran politikaların temel gerekçelerinden biri olmuştur.
1928 yılında başlatılan ağır sanayi hamleleri ve 1929 yılından itibaren hız kazanan zorunlu kolektifleştirme politikaları, ülkenin ekonomik yapısını köklü biçimde değiştirmiştir. Ancak bu politikalar milyonlarca insanın ölümüne, büyük toplumsal acılara, kıtlığa ve zorunlu göçlere yol açmıştır. Devletin hedefleri uğruna bireyin ve toplumun yaşamının ikinci plana atıldığı bu anlayış, Stalin yönetiminin en belirgin özelliklerinden biri hâline gelmiştir.
İktidarını sağlamlaştırdıkça siyasi rakiplerine ve kendisine muhalif gördüğü kesimlere yönelik baskıyı artırmıştır. Özellikle 1930'lu yıllarda gerçekleşen Büyük Temizlik döneminde parti yöneticileri, askerler, aydınlar ve çok sayıda sıradan insan tutuklanmış, sürgüne gönderilmiş veya idam edilmiştir. Böylece parti içindeki iktidar mücadelesi, toplumun tamamını etkileyen geniş çaplı bir baskı düzenine dönüşmüştür.
İnternet üzerinden yapmış olduğum araştırmaların derlenmesi neticesinde özetle; Stalin, çocukluk ve gençlik yıllarındaki zorlukların, Çarlık Rusyası'nın baskıcı yönetiminin ve yeraltı devrimciliğinin şekillendirdiği bir siyasi yaşamdan gelmiştir. İktidara yükselişinde kitleleri etkilemekten çok örgütlenme, kadro ilişkileri, bürokrasi ve siyasi rakiplerini tasfiye etme becerisi belirleyici olmuştur. Devrim adına kurulan merkeziyetçi yapı, zamanla tek kişinin mutlak iktidarını sağlayan bir yönetim sistemine dönüşmüştür.
Geçen haftaki yazımızı bitirirken ne demiştik?
Diktatörlerin nasıl doğduğu konusuna başka diktatörlerin doğum süreçlerini araştırarak ve derlemeler yaparak devam edeceğiz… Evet, devam edeceğiz...