"Benim naçiz vücudum elbet bir gün toprak olacaktır, ancak Türkiye Cumhuriyeti ilelebet payidar kalacaktır."
"Beni görmek demek mutlaka yüzümü görmek demek değildir. Benim fikirlerimi, benim duygularımı anlıyorsanız ve hissediyorsanız bu yeterlidir."
Türkiye Cumhuriyeti’nin kurucusu, yukarıdaki sözlerin sahibi Gazi Mustafa Kemal Atatürk’ü, aramızdan ayrılışının 88. Yıldönümünde saygı ve minnetle anarken, O’na soyadının veriliş süreci ile soyadının anlam ve önemini bir kez daha anımsatmak istiyorum.
Askeri öğrenciyken Mustafa’ya ikinci ismi olan ‘Kemal’ i, Askeri Rüştiye (Lise)’deki Matematik öğretmenin koyduğunu ilkokul çağımızdan beridir hepimiz biliriz.
Ancak ’Atatürk’ soyadının nasıl bulunduğunu ise pek çok kişi ayrıntılı olarak bilmez.
En başta şunu vurgulamamız gerekir ki; Atatürk soyadı, sıradan bir nüfus kaydı düzenlemesinin ötesinde, Millî Mücadele'nin önderine ve Cumhuriyet'in kurucusuna millet adına verilen tarihî bir unvandır.
SOYADI KANUNU YÜRÜRLÜKTE
21 Haziran 1934 tarihinde kabul edilen 2525 sayılı Soyadı Kanunu ile Türk Vatandaşlarının soyadı taşıması zorunlu hâle getirildi.
O aşamada Gazi Mustafa Kemal Paşa pek çok kimseye soyadı önerilerinde bulundu. Örneğin; İsmet Paşaya, İnönü muharebelerindeki başarısı nedeniyle İNÖNÜ soyadını, Enver paşaya da, uzun boyundan dolayı Altay Dağlarına benzeterek ALTAY soyadını almasını önerdi.
Bu arada, Gazi Mustafa Kemal Paşa’ya soyadı bulunması konusunda herkes seferber oldu.
CHP Meclis Grubu’nda da, dilci ve tarihçilerden oluşan bir komisyon kuruldu ve arayışlar başladı. Çalışmalar sonucunda Gazi Mustafa Kemal’e 13 soyadı önerildi:
ETEL: Attila’nın adının orijinal söylenişi. (Büyük nehir, ırmak anlamına da geliyor.)
ETELALP: Altay dilinde ‘büyük kahraman.
KORKUT: Korkusuz, yavuz, heybetli.
ARIZ: Türk kahramanlarından Alp Arız’dan esinlenerek önerildi.
ULAŞ: Türk kahramanı Ulaş oğlu Salur Kazan’ın ismi.
YAZIR: Türk kahramanı Yağlıkçı oğlu Yazır’ın ismi.
EMEN: Türk kahramanı Ucen oğlu Emen Beg’in ismi.
ÇOĞAŞ: Güneş, ışık.
SALIR: Türk kahramanlarından birinin adı.
BEGİT: Sağlam, kavi.
ERGİN: İrfan sahibi, mütekamil.
TOKUŞ: Bir Türk kahramanın adı “Ertokuş-Cengaver.”
BEŞE: Mümtaz, seçkin kimse.
14’ÜNCÜ ÖNERİ SAFFET ARIKAN’DAN
Dönemin Erzincan Milletvekili ve Türk Dili Tetkik Cemiyeti (Türk Dil Kurumu) Başkanı Saffet Arıkan, 26 Eylül 1934 tarihindeki Dil Bayramı konuşmasında, Mustafa Kemal için kullandığı “Türk Ata” ve “Türk Atası” soyadının ortaya çıkmasına öncülük etti.
Daha sonra Çankaya Köşkü’nde yapılan toplantılarda da Mustafa Kemal'e verilecek soyadı tartışıldı. Saffet Arıkan'ın önerdiği “Türk Ata” ve “Türk Atası” gibi isimler gündeme geldiğinde, Konya Milletvekili ve dil bilgini Naim Hazım Onat, bu isimlerin “Atatürk” biçimine dönüştürülmesinin daha uygun ve ahenkli olacağını savundu.
Bu değişiklik Mustafa Kemal tarafından da uygun bulundu.
24 KASIM 1934’DE TARİHÎ KARAR
Bunun üzerine, 24 Kasım 1934 tarihinde, Başbakan İsmet İnönü ve 22 milletvekili, Mustafa Kemal'e ‘Atatürk’ soyadının verilmesi için TBMM'ye kanun teklifi sundu.
Teklif, milletvekillerinin oy birliğiyle ve alkışlarla kabul edildi.
Söz konusu 2587 sayılı Kanun ile Mustafa Kemal'e resmenATATÜRK soyadı verildi.
Kanunun birinci maddesi şöyleydi:
“Cumhur Reisimiz Gazi Mustafa Kemal'e Atatürk soyadı verilmiştir.”
Bu kararın ardından 17 Aralık 1934 tarihinde 2622 sayılı Kanun kabul edildi.
Bu kanunla Atatürk soyadının başka kişiler tarafından öz ad veya soyadı olarak alınması yasaklandı.
Böylece Atatürk soyadı yalnızca Mustafa Kemal'e özgü kılındı.
SOYADININ TAŞIDIĞI ANLAM
Atatürk soyadı, iki kelimenin birleşmesinden ibaret değildi.
Ata: Önder, yol gösteren, geçmişten geleceğe uzanan kök.
Türk: Bir milleti, tarihi, kültürü ve ortak kimliği ifade eden ad.
Bu iki kelimenin birleşmesiyle ortaya çıkan Atatürk, Cumhuriyet'in kurucusunun tarihî kişiliğini ve Türk milletinin bağımsızlık mücadelesindeki yerini simgeleyen bir soyada dönüştü.
SON BİR NOT
Atatürk soyadını ilk kimin önerdiği konusunda kaynaklarda farklı anlatımlar vardı.
Bu konuda, Saffet Arıkan'ın, kelimenin ortaya çıkışındaki öncü rolü, Naim Hazım Onat'ın ise kelimenin biçim değiştirmesindeki katkısı özellikle vurgulanıyordu.
Bu nedenle, soyadı önerisini yalnızca tek bir kişiye mal etmenin tarihî açıdan doğru bir yaklaşım olmayacağı uzun süre tartışıldı.
Yıllar sonra (1949'da) Naim Hazım Onat’ın, Ulus gazetesinde yayımlanan "Atatürk Soyadı Üzerine Birkaç Hatıra" başlıklı yazısında, bu sözün ve buluşun Saffet Arıkan’a ait olduğunu teyit etmesiyle tartışmalar son buldu.
Sizlere daha iyi hizmet sunabilmek adına sitemizde çerez konumlandırmaktayız. Kişisel verileriniz, KVKK ve GDPR
kapsamında toplanıp işlenir. Sitemizi kullanarak, çerezleri kullanmamızı kabul etmiş olacaksınız.
En son gelişmelerden anında haberdar olmak için 'İZİN VER' butonuna tıklayınız.
Web.tv
REMZİ DİLAN
HAFTALIK – ‘Ata’sın, ‘Türk’sün, ‘Atatürk’sün
"Benim naçiz vücudum elbet bir gün toprak olacaktır, ancak Türkiye Cumhuriyeti ilelebet payidar kalacaktır."
"Beni görmek demek mutlaka yüzümü görmek demek değildir. Benim fikirlerimi, benim duygularımı anlıyorsanız ve hissediyorsanız bu yeterlidir."
Türkiye Cumhuriyeti’nin kurucusu, yukarıdaki sözlerin sahibi Gazi Mustafa Kemal Atatürk’ü, aramızdan ayrılışının 88. Yıldönümünde saygı ve minnetle anarken, O’na soyadının veriliş süreci ile soyadının anlam ve önemini bir kez daha anımsatmak istiyorum.
Askeri öğrenciyken Mustafa’ya ikinci ismi olan ‘Kemal’ i, Askeri Rüştiye (Lise)’deki Matematik öğretmenin koyduğunu ilkokul çağımızdan beridir hepimiz biliriz.
En başta şunu vurgulamamız gerekir ki; Atatürk soyadı, sıradan bir nüfus kaydı düzenlemesinin ötesinde, Millî Mücadele'nin önderine ve Cumhuriyet'in kurucusuna millet adına verilen tarihî bir unvandır.
SOYADI KANUNU YÜRÜRLÜKTE
21 Haziran 1934 tarihinde kabul edilen 2525 sayılı Soyadı Kanunu ile Türk Vatandaşlarının soyadı taşıması zorunlu hâle getirildi.
O aşamada Gazi Mustafa Kemal Paşa pek çok kimseye soyadı önerilerinde bulundu. Örneğin; İsmet Paşaya, İnönü muharebelerindeki başarısı nedeniyle İNÖNÜ soyadını, Enver paşaya da, uzun boyundan dolayı Altay Dağlarına benzeterek ALTAY soyadını almasını önerdi.
Bu arada, Gazi Mustafa Kemal Paşa’ya soyadı bulunması konusunda herkes seferber oldu.
CHP Meclis Grubu’nda da, dilci ve tarihçilerden oluşan bir komisyon kuruldu ve arayışlar başladı. Çalışmalar sonucunda Gazi Mustafa Kemal’e 13 soyadı önerildi:
ETEL: Attila’nın adının orijinal söylenişi. (Büyük nehir, ırmak anlamına da geliyor.)
ETELALP: Altay dilinde ‘büyük kahraman.
KORKUT: Korkusuz, yavuz, heybetli.
ARIZ: Türk kahramanlarından Alp Arız’dan esinlenerek önerildi.
ULAŞ: Türk kahramanı Ulaş oğlu Salur Kazan’ın ismi.
YAZIR: Türk kahramanı Yağlıkçı oğlu Yazır’ın ismi.
EMEN: Türk kahramanı Ucen oğlu Emen Beg’in ismi.
ÇOĞAŞ: Güneş, ışık.
SALIR: Türk kahramanlarından birinin adı.
BEGİT: Sağlam, kavi.
ERGİN: İrfan sahibi, mütekamil.
TOKUŞ: Bir Türk kahramanın adı “Ertokuş-Cengaver.”
BEŞE: Mümtaz, seçkin kimse.
14’ÜNCÜ ÖNERİ SAFFET ARIKAN’DAN
Dönemin Erzincan Milletvekili ve Türk Dili Tetkik Cemiyeti (Türk Dil Kurumu) Başkanı Saffet Arıkan, 26 Eylül 1934 tarihindeki Dil Bayramı konuşmasında, Mustafa Kemal için kullandığı “Türk Ata” ve “Türk Atası” soyadının ortaya çıkmasına öncülük etti.
Daha sonra Çankaya Köşkü’nde yapılan toplantılarda da Mustafa Kemal'e verilecek soyadı tartışıldı. Saffet Arıkan'ın önerdiği “Türk Ata” ve “Türk Atası” gibi isimler gündeme geldiğinde, Konya Milletvekili ve dil bilgini Naim Hazım Onat, bu isimlerin “Atatürk” biçimine dönüştürülmesinin daha uygun ve ahenkli olacağını savundu.
Bu değişiklik Mustafa Kemal tarafından da uygun bulundu.
24 KASIM 1934’DE TARİHÎ KARAR
Bunun üzerine, 24 Kasım 1934 tarihinde, Başbakan İsmet İnönü ve 22 milletvekili, Mustafa Kemal'e ‘Atatürk’ soyadının verilmesi için TBMM'ye kanun teklifi sundu.
Teklif, milletvekillerinin oy birliğiyle ve alkışlarla kabul edildi.
Söz konusu 2587 sayılı Kanun ile Mustafa Kemal'e resmen ATATÜRK soyadı verildi.
Kanunun birinci maddesi şöyleydi:
“Cumhur Reisimiz Gazi Mustafa Kemal'e Atatürk soyadı verilmiştir.”
Bu kararın ardından 17 Aralık 1934 tarihinde 2622 sayılı Kanun kabul edildi.
Bu kanunla Atatürk soyadının başka kişiler tarafından öz ad veya soyadı olarak alınması yasaklandı.
Böylece Atatürk soyadı yalnızca Mustafa Kemal'e özgü kılındı.
SOYADININ TAŞIDIĞI ANLAM
Atatürk soyadı, iki kelimenin birleşmesinden ibaret değildi.
Ata: Önder, yol gösteren, geçmişten geleceğe uzanan kök.
Türk: Bir milleti, tarihi, kültürü ve ortak kimliği ifade eden ad.
Bu iki kelimenin birleşmesiyle ortaya çıkan Atatürk, Cumhuriyet'in kurucusunun tarihî kişiliğini ve Türk milletinin bağımsızlık mücadelesindeki yerini simgeleyen bir soyada dönüştü.
SON BİR NOT
Atatürk soyadını ilk kimin önerdiği konusunda kaynaklarda farklı anlatımlar vardı.
Bu konuda, Saffet Arıkan'ın, kelimenin ortaya çıkışındaki öncü rolü, Naim Hazım Onat'ın ise kelimenin biçim değiştirmesindeki katkısı özellikle vurgulanıyordu.
Bu nedenle, soyadı önerisini yalnızca tek bir kişiye mal etmenin tarihî açıdan doğru bir yaklaşım olmayacağı uzun süre tartışıldı.
Yıllar sonra (1949'da) Naim Hazım Onat’ın, Ulus gazetesinde yayımlanan "Atatürk Soyadı Üzerine Birkaç Hatıra" başlıklı yazısında, bu sözün ve buluşun Saffet Arıkan’a ait olduğunu teyit etmesiyle tartışmalar son buldu.
---
ATAMIZIN RUHU ŞAD OLSUN
remzidilan_48@hotmail.com