Yaratılış gayesinin yerine gelebilmesi için insanın, Allah’ın verdiği kulluk özellikleriyle tecellisi olması gerekir.

Âlemi anlamak için Allah’ın Kendisini anlamak lazım. Ama bu yine Allah’ın Kendisini anlaşılır kıldığı kadarıyla olabilir. Allah, eni, boyu, kütlesi, derinliği, sınırları olan bir nesne değildir. Önce bunun farkına varmalıyız. İnsanlar atadan babadan, hacıdan hocadan duydukları kadarıyla Allah’ı tasvir ederken eni, boyu, kütlesi, derinliği ve sınırları olan nesnel bir varlıktan söz eder gibi, onu kuşatacak şekilde tanımlar gibi konuşuyorlar. Oysa, varlığı Kendiliğinden olan, varlığının evveli ve sonu bulunmayan, ihtiyaçlığı olmayan, sınırsızlık özelliği taşıyan aşkın bir varlıktan söz ediyoruz Allah derken.

Şimdi bunu nasıl algılayabiliriz?

Varlığı kendiliğinden ne demek? Bir varlığı başka bir varlığa bakarak tanımlayabilirim, bir kıyas olması lazım, o nedenle bakarım kendi varlığıma. Bizim varlığımızın var oluşu babadan olma, anadan doğma olarak gerçekleşti ve Cenab-ı Allah’ın “Biz sizi bir alâktan yarattık” ayetiyle işaret ettiği gibi belli evrelerden geçerek insan şeklinde ve insan özelliklerinde oluşarak bu dünyaya gelmiş olduk. Varlığım kendiliğinden değil; varlığımın bir dayanağı, bir bağlılığı var. Anlaşılması için buna varlığımızın mecburiyeti diyelim. Bizim varlığımız mecburiyetlere bağlı. Cenab-ı Allah, İhlas suresinde Kendisi için “Doğmadı doğurulmadı” diyor. Doğmadı ve doğurulmadı derken neye işaret ediyor? Varlığının bir mecburiyeti, bir dayanağı yok, O’nun varlığı Kendiliğinden, O Allah olduğu için Allah’tır. Biz bunu neden algılayamıyoruz? Çünkü kendimizle kıyasladığımızda sınırlar içerisinde kalıyoruz. Devreye ya zan girecek yanlış yöne sapacak ya da iman girecek. İnsan, “Ben illa kendi aklımla analiz edip, ancak kendi aklımla onu net bir şekilde kavradığım zaman onaylarım” diyemez. Nesneler için bunu diyebilir de Allah için diyemez. Devreye hemen iman girecek. Aklın, duyuların ve maddî ölçülerin ötesinde bir şeyin varlığını kabul edebilmek için devrede iman olması lazım, iman yoksa inkâra götürür.

Allah’ın varlığının sonu da yok. Bunu nasıl anlayabilirim? Bizim bir ömrümüz var; o ne zaman tamamlandıysa, süre ne zaman bittiyse artık hayatımız sona erecek. Cep telefonunu şarj ediyorsun bataryası 100 oluyor, fişten çıkarttığın an yaşamaya başladı. Nereye kadar? Şarjı bitene kadar! “İnsan da öyledir aslında; bir gün o şarj bitecek ve dünya hayatındaki işlevi sona erecek. Ama Allah için böyle bir şey söz konusu değil. Ben öldükten sonra yani dünyaya göre artık ben yok olduktan sonra da Allah devam ediyor olacak. Benden önce anam babam vardı, onlardan önce onların anaları babaları vardı, onlardan önce onlarınki, onlardan önce onlarınki! Allah? Allah hep vardı, evveli yok O’nun. Yaratılmışlık, zaman ve mekân denilen bir şey yok iken de O vardı hakikatinde algılayabiliriz evveli olmayışını.

İhtiyaçlığının bulunmayışını da yine kendi ihtiyaçlığımızdan yola çıkarak anlayabiliriz. Benim nefes almaya, yiyip içmeye, giyinmeye, barınmaya, hastalandığımda iyileşmeye ihtiyacım var. Bu ihtiyaçları karşılayamadığım zaman varlığım son bulur. Kendimizden söz ederken ihtiyaçlara tabilikten söz ediyoruz ama zıttı olarak Allah için bu ihtiyaçlardan söz edemeyiz. Çünkü Allah, ihtiyaç sahibi olan nesnel bir varlık gibi değerlendirilemez. Bütün ihtiyaçlar nesnel olana aittir Allah’a ait değildir.

İnsan için Allah’ı insanlaştırmadan, O’nu Kendi gerçeğinde zikretmek, anlamaya çalışmak ve O’na iman etmek farzdır!