Her yıl 10 Kasım sabahı saat dokuzu beş geçe, ülkenin dört bir yanında hayat bir dakikalığına durur. 1938'de bu dakikada ebediyete intikal eden Mustafa Kemal Atatürk, o günden bu yana her yıl aynı saygı ve özlemle anılır. Okullarda düzenlenen törenler, öğrencilerin okuduğu şiirler ve sınıf duvarlarındaki portreler, bu anmanın en çok eğitim mekânlarında hissedildiğini gösterir. Bu tesadüf sayılmamalıdır; zira Atatürk'ün bize bıraktığı en kalıcı eserlerden biri, düşünebilen insan yetiştirme idealidir.

Cumhuriyet'in mirası söz konusu olduğunda zihnimizde ilk beliren görüntüler genellikle kurumlardır: Meclis, kanunlar, okullar, üniversiteler ve bir ülkenin yüzünü birkaç yıl içinde değiştiren devrimler. Bunların her birinin tarihsel ağırlığı tartışma götürmez. Gelgelelim bu dönüşümlerin tamamı, dikkatle bakıldığında tek bir hedefte buluşur. Mustafa Kemal Atatürk'ün kurmak istediği şey yalnızca yeni bir devlet değil, o devleti taşıyabilecek, sorgulayabilecek ve gerektiğinde ileriye götürebilecek yeni bir insandı.

Bu niyetin izlerini Cumhuriyet'in ilk yıllarındaki eğitim hamlelerinde açıkça görmek mümkündür. 3 Mart 1924'te kabul edilen Tevhid-i Tedrisat Kanunu ile dağınık hâldeki eğitim kurumları tek bir çatı altında toplandı. Aynı yıl Amerikalı eğitim felsefecisi John Dewey Türkiye'ye davet edildi ve ülkenin eğitim sistemi üzerine bir rapor hazırladı. 1928'de kabul edilen yeni harflerin ardından açılan Millet Mektepleri, çoğunluğu okuma yazma bilmeyen bir halka kalem tutmayı öğretmeyi amaçlıyordu. Nitekim 1927 nüfus sayımında okuryazarlık oranının yüzde on dolayında olduğu hatırlandığında, girişilen işin büyüklüğü daha iyi kavranır.

Ne var ki bu hamlelerin asıl anlamı rakamlarda değil, amaçlanan insan tipinde saklıdır. Atatürk'ün öğretmenlere yönelik sözleri arasında en çok anılanlardan biri, Cumhuriyet'in onlardan “fikri hür, vicdanı hür, irfanı hür” nesiller beklediğini dile getirir. Bu cümlede geçen özgürlük vurgusu tesadüf değildir. Amaç itaatkâr bir okur kitlesi yetiştirmek olsaydı, alfabeyi değiştirmek yeterli olurdu; oysa hedeflenen, okuduğunu tartabilen, işittiğini sınayabilen insandı. “Hayatta en hakiki mürşit ilimdir” sözü de aynı yönü gösterir: yol gösterici bir kişi ya da makam değil, kanıta ve akla dayanan bilgidir.

Düşünebilen insan idealinin felsefi kökleri, Atatürk'ten yaklaşık bir buçuk asır önceye, Avrupa Aydınlanması'na kadar uzanır. Immanuel Kant 1784'te kaleme aldığı “Aydınlanma Nedir?” başlıklı yazısında aydınlanmayı, insanın kendi suçu olan ergin olmayış durumundan kurtulması olarak tanımlar. Kant'a göre ergin olmayış, kişinin aklını başkasının kılavuzluğu olmaksızın kullanamamasıdır ve bunun nedeni çoğu zaman akıl eksikliği değil, cesaret eksikliğidir. Bu yüzden çağının parolasını Latince bir deyişle özetler: Sapere aude, yani aklını kullanmaya cesaret et.

Psikoloji, bu felsefi çağrının insan gelişiminde nasıl karşılık bulduğunu göstermesi bakımından önemlidir. İsviçreli psikolog Jean Piaget, çocukların ahlaki yargılarını incelediği çalışmalarında, kuralların başlangıçta dışarıdan verilmiş ve değişmez şeyler olarak algılandığını tespit etmiştir. Zamanla, özellikle akranlarla kurulan eşit ilişkiler içinde çocuk, kuralların bir uzlaşmanın ürünü olduğunu ve gerektiğinde yeniden konuşulabileceğini kavrar. Piaget'nin dış-denetimli ahlaktan özerk ahlaka geçiş olarak tarif ettiği bu süreç, bağımsız zihnin kendiliğinden oluşmadığını, uygun bir ortamda adım adım inşa edildiğini gösterir. Dahası bu ortamın en etkili mekânlarından biri okuldur.

Okulun bu işlevi, dünyanın hangi yerinde olursa olsun, ancak bilinçli bir pedagojik tercihle yerine gelir. Brezilyalı eğitimci Paulo Freire, öğretmenin bilgiyi öğrencinin zihnine adeta bir banka hesabına para yatırır gibi aktardığı anlayışı “bankacı eğitim” diye adlandırır ve eleştirir. Bu modelde öğrenci, kendisine verileni saklayan ve istendiğinde geri veren edilgen bir alıcıya dönüşür. Freire'nin karşısına koyduğu eğitim ise soru sormayı, diyaloğu ve dünyayı eleştirel bir gözle okumayı merkeze alır. Freire'nin bu yaklaşımı, Cumhuriyet'in “fikri hür” nesil idealini kavramak için de yararlı bir bakış açısı sunar.

Bugün bir ülkenin gelişmişliği tartışılırken sıklıkla başvurulan göstergeler okullaşma oranları, üniversite mezunlarının sayısı ve diploma sahibi nüfusun toplam içindeki payıdır. Bu verilerin bir anlamı vardır, çünkü eğitime erişimin genişlemesi başlı başına bir kazanımdır. Şu var ki diploma, bir kişinin belirli bir eğitim sürecini tamamladığını belgeler; o sürecin kişide ne bıraktığını ise söylemez. Amerikalı sosyolog Randall Collins'in 1979 tarihli çalışmasında dikkat çektiği üzere, diplomalar zamanla bilginin kendisinden çok toplumsal konumun bir göstergesine dönüşebilir ve sayıları arttıkça değerleri aşınabilir.

Bağımsız zihin ise belgeyle değil, davranışla kendini gösterir. Karşılaştığı bir iddianın kaynağını soran, kendi görüşüne aykırı bir kanıt karşısında fikrini gözden geçirebilen, farklı düşünen biriyle tartışırken onu düşman yerine muhatap olarak görebilen insan, hangi okuldan mezun olursa olsun bu niteliğe sahiptir. Diploma sahibi olup bu becerilerden yoksun kalmak da, hiç diploması olmadığı halde bunları yaşamın içinde edinmek de mümkündür. Anadolu'nun pek çok köyünde, okula gitme fırsatı bulamamış olmasına karşın sağduyusuyla ve isabetli sorularıyla tanınan insanların varlığı bunun bilinen örnekleridir.

Bu noktada baştaki soruya dönmek gerekir. Bir toplumun gerçek gelişmişliği, kaç diploma verdiğinden çok kaç bağımsız zihin yetiştirdiğiyle mi ölçülür? Kanımca bu iki ölçüt birbirinin rakibi değildir; bilakis sağlıklı bir eğitim sisteminde diploma, bağımsız düşünmenin kazanıldığı bir sürecin doğal sonucu olmalıdır. Eğitim kuramcılarının genel olarak vurguladığı üzere, diploma ile düşünme becerisi birlikte geliştiğinde eğitim asıl amacına ulaşır. Atatürk'ün öğretmenlerden beklediği de tam olarak bu dengeydi.

Bu tartışma, Atatürk'ün kendi mirasına nasıl yaklaştığımız sorusundan ayrı düşünülemez. Bu topraklarda yaşayan milyonlarca insan için Atatürk, tarih kitaplarındaki bir isimden çok daha fazlasıdır; derin bir sevginin, minnetin ve vefanın nesnesidir. Her 10 Kasım'da gözleri dolan yaşlılar, anıtlara çiçek bırakan çocuklar ve evlerinin en görünür duvarına O'nun fotoğrafını asan aileler, bu bağın ne kadar kişisel ve sahici olduğunu gösterir. Bu duygunun kendisi, mirasın yaşadığının en güçlü kanıtlarındandır.

Bu sevginin en olgun ifadesi ise Atatürk'ü anlamaya çalışmaktır. O'nun sözlerini ezberlemek elbette değerlidir; ne var ki bu sözlerin ne zaman, hangi koşullarda ve hangi amaçla söylendiğini kavramak, onları bugünün sorunlarına akıl yoluyla uygulayabilmek, çok daha zahmetli bir sadakat biçimidir. Kendi manevi mirasını ilim ve akıl olarak tanımlayan bir önderi en iyi, ilmi ve aklı kullanarak anabiliriz. Nasıl ki bir öğretmen için en büyük onur, öğrencisinin kendi ayakları üzerinde durabilmesidir; Cumhuriyet'in kurucusu için de en anlamlı vefa, ondan sonra gelen kuşakların kendi başlarına düşünebilmesidir.

Cumhuriyet'in yolu, kanunların, okulların ve kurumların inşa edilmesiyle açıldı. Bu yolu yürüyecek olan ise her zaman insandır. Düşünebilen insan ise ancak sabırla, emekle ve uzun yılları bulan bir eğitimle yetişir. Bu sebeple Cumhuriyet'in bize bıraktığı en büyük miras, eldeki eserlerden çok o eserleri anlamlandıracak, koruyacak ve geliştirecek zihinlerdir. Bugün bir sınıfta parmağını kaldırıp “neden?” diye soran her çocuk, bu mirasın sessizce sürdüğünün bir işareti sayılmalıdır.

10 Kasım sabahı sirenler çaldığında o bir dakikalık saygı duruşunda, sınıflarında ayakta duran öğrencilerin yüzlerine bakmak yeterlidir. Atatürk'ü anmanın en anlamlı yolu, O'nun özlemini duyduğu fikri hür, vicdanı hür, irfanı hür nesilleri yetiştirmeyi sürdürmektir. Ulu Önder'i saygı, minnet ve rahmetle anıyoruz.