#Modern Türkiye

Dünya basını 10 Kasım 1938'de Atatürk'ün ölümünü nasıl duyurdu?

Mustafa Kemal Atatürk'ün 10 Kasım 1938'de hayatını kaybetmesi, yalnızca Türkiye'de değil, dünya basınında da geniş yankı uyandırdı. ABD'den Fransa'ya, Almanya'dan Yeni Zelanda'ya gazeteler tarihî haberi farklı manşetlerle duyurdu. İşte 88 yıl önce yayımlanan ve dönemin Atatürk algısını ortaya koyan haberler. Türkiye Cumhuriyeti'nin kurucusu Gazi Mustafa Kemal Atatürk'ün, 10 Kasım 1938'de saat 09.05'te İstanbul'daki Dolmabahçe Sarayı'nda hayatını kaybetmesi, uluslararası basının gündemine taşındı. Dünya gazeteleri, ertesi gün yayımladıkları haberlerde yalnızca bir devlet başkanının ölümünü değil, Türkiye'nin geçirdiği tarihi dönüşümü de ele aldı. Hatta öyle ki, Atatürk'ün ölümünün ardından Hindistan'da yalnızca gazeteler yas tutmadı; 18 Kasım 1938'de ülkenin çeşitli bölgelerinde onun adına özel anma etkinlikleri de düzenlendi. 11 Kasım 1938 tarihli gazete arşivleri, Atatürk'ün uluslararası basında nasıl farklı açılardan değerlendirildiğini ortaya koyuyor. Bazı gazeteler onu modern Türkiye'nin kurucusu ve askerî kahraman olarak tanımlarken, bazıları yönetim biçimine odaklandı. Almanya'da manşet: Türkiye kurtarıcısı için yas tutuyor Alman basınında 11 Kasım 1938 günü yayımlanan haberler, Atatürk'ün ölümünü farklı başlıklarla ele aldı. Akademik araştırmalarda kayda geçirilen dönemin Almanca gazete başlıklarından bazıları şöyleydi: Berliner Volks-Zeitung: "Die Türkei trauert um ihren Retter" — Türkiye kurtarıcısı için yas tutuyor. Hamburger Fremdenblatt: "Die Türkei trauert um ihren Schöpfer" — Türkiye kurucusu için yas tutuyor. Das 12 Uhr Blatt: "Die Türkei trauert um Atatürk" — Türkiye Atatürk için yas tutuyor. Weltdeutscher Beobachter: "Ein Volk trauert um seinen Retter" — Bir millet kurtarıcısı için yas tutuyor. Dönemin Alman basınında Atatürk'ün askerî başarıları, Türkiye Cumhuriyeti'nin kuruluşu ve Türkiye'nin uluslararası ilişkilerde kazandığı konum öne çıkan konular arasındaydı. Fransa basını: Dolmabahçe'de toplanan kalabalıklar Fransa'nın Le Figaro gazetesi, Atatürk'ün vefatını cumhurbaşkanının ölümü başlığıyla duyurdu. Gazetenin haberinde, ölüm haberinin ardından Dolmabahçe Sarayı çevresinde toplanan kalabalıkların yaşadığı üzüntü anlatıldı. Le Figaro, Türkiye'deki siyasi gelişmeleri de izleyerek Atatürk'ün ardından cumhurbaşkanlığına seçilmesi beklenen isimler arasında İsmet İnönü'yü öne çıkardı. Bir başka Fransız gazetesi Ce Soir ise ölüm haberini şu başlıkla yayımladı: "Kemal Atatürk hayatını kaybetti." Gazete, Atatürk'ün Cumhuriyet'in kuruluşundaki rolüne, bağımsızlık mücadelesine ve kadın-erkek eşitliği alanındaki reformlarına yer verdi. Hindistan: 'Dünyanın en büyük devlet adamı' Hindistan basını, Mustafa Kemal Atatürk'ün 10 Kasım 1938'deki ölümünü büyük bir kayıp olarak duyurdu. Dönemin gazetelerinde Atatürk'ün Türkiye'nin bağımsızlığındaki rolü, modernleşme reformları ve Asya halkları üzerindeki etkisi öne çıkarıldı. Özellikle şu dört gazetenin haberleri dikkat çekiyor: Gazete 11 Kasım 1938 tarihli başlık veya haber Hindustan Times “Modern Türkiye'nin kurucusu hayatını kaybetti.” National Herald “Türk halkının babası hayatını kaybetti.” The Pioneer “Kemal Atatürk hayatını kaybetti.” Azad (Bengal) “Dünyanın en büyük devlet adamı ve modern Türkiye'nin kurucusu Gazi Kemal Atatürk hayatını kaybetti.” Hindistan'da 18 Kasım, Atatürk için anma günü ilan edildi Haberin daha çarpıcı tarafı ise Hindistan'daki toplumsal tepkiydi. O dönemde henüz bağımsızlığını kazanmamış olan Britanya Hindistanı'nda Muhammed Ali Cinnah, Tüm Hindistan Müslüman Birliği teşkilatlarını 18 Kasım 1938'i “Kemal Günü” olarak anmaya çağırdı. Çeşitli bölgelerde dükkânlar ve eğitim kurumları kapatıldı, anma toplantıları düzenlendi ve camilerde dualar okundu. Yas etkinliklerine Müslümanların yanı sıra Hindular da katıldı. Hindistan'ın Nobel ödüllü şairi Rabindranath Tagore da Atatürk'ün ölümünün ardından düzenlediği anma toplantısında, onu yalnızca savaş meydanlarında değil, toplumdaki kör batıl inançlara karşı da mücadele eden bir lider olarak değerlendirdi. ABD basını: Atatürk'ün ölümü ve Türkiye'nin geleceği The New York Times, 11 Kasım 1938 tarihli sayısında Atatürk'ün ölümünü şu başlıkla duyurdu: "ATATURK DIES AT 58; TURKS WILL ELECT A SUCCESSOR TODAY" Türkçesi: "Atatürk 58 yaşındahayatını kaybetti.; Türkler bugün halefini seçecek." Gazete, haberinde Türkiye'nin yas tuttuğunu aktarırken Millî Mücadele'nin lideri Atatürk'ün modern Türkiye'nin kuruluşundaki rolünü anlattı. Haberin devamında eski Başbakan İsmet İnönü'nün yeni cumhurbaşkanı seçilmesinin beklendiği belirtildi. Gazetenin manşetinde Atatürk'ün yaşının 58 olarak verilmesi de tarihî bir ayrıntı. 1881 doğumlu Atatürk, 10 Kasım 1938'de hayatını kaybettiğinde 57 yaşındaydı. Yugoslavya basını: Yeni Türkiye'nin kurucusu hayatını kaybetti. Dönemin Yugoslavya'sında yayımlanan Politika gazetesi, 11 Kasım 1938 tarihli sayısında Atatürk'ün büyük bir fotoğrafına yer verdi. Gazete, haberini Türkçeye şöyle çevrilebilecek bir başlıkla duyurdu: "Gazi Kemal Atatürk, yeni Türkiye'nin kurucusu, dün Dolmabahçe Sarayı'nda hayata veda etti." M. Marković imzalı haber, gazetenin ilk iki sayfasında geniş yer buldu. Atatürk'ün hastalığı, vefatı ve Ankara'daki cenaze hazırlıkları ele alındı. Politika'nın bir önceki gün, 10 Kasım tarihli sayısında ise Atatürk'ün sağlık durumunun kötüleştiği haberi bulunuyordu. Bu ayrıntı, Yugoslav basınının ölümünden önce de Atatürk'ün sağlık durumunu yakından takip ettiğini gösteriyor İngiliz basını: Modern Türkiye'yi kuran askeri lider İngiltere'de British Pathé, Atatürk'ün ölümünü haber filmleri aracılığıyla izleyicilerine duyurdu. Haber anlatımında, onun Türkiye'nin bağımsızlığını kazanmasını sağlayan ve modern Türkiye'yi kurup yöneten askerî lider olduğu vurgulandı. Yayın kuruluşu, Atatürk dönemindeki modernleşme çalışmalarını ve kadınlara tanınan siyasi hakları da anlattı. İngiliz The Citizen gazetesi ise ölüm haberini Türkçeye "Modern Türkiye'nin yaratıcısı hayatını kaybetti" şeklinde çevrilen başlıkla yayımladı. 88 yıl sonra tarihi manşetler ne anlatıyor? 10 Kasım 1938'in uluslararası basına yansıması, Atatürk'ün ölümünün yalnızca Türkiye'nin iç meselesi olarak görülmediğini ortaya koyuyor. Amerikan gazeteleri siyasi devamlılık ve cumhurbaşkanlığı seçimine odaklanırken, Alman gazetelerinde kurtarıcı ve kurucu nitelemeleri öne çıktı. Fransız basını kamuoyunun tepkisini ve reformları, Yugoslav basını ise yeni Türkiye'nin kuruluşunu ele aldı. Bu farklı yaklaşımlar, Atatürk'ün hem askerî liderliği hem de Cumhuriyet'in kuruluşundan sonra gerçekleştirdiği dönüşüm nedeniyle uluslararası kamuoyunda önemli bir yer tuttuğunu gösteriyor.