İsrail seçimleri: Netanyahu'nun baş rakibi Gadi Eisenkot kimdir?
Anketler, İsrail Başbakanı Binyamin Netanyahu'nun partisi Likud ile aşırı sağ ve ultra-Ortodoks partileri biraraya getiren bloğun, 27 Ekim'deki genel seçimlerden sonra çoğunluğu sağlamakta zorlanabileceğini gösteriyor.
Bunun en önemli nedenlerinden biri de Gadi Eisenkot.
Eski ordu komutanı Eisenkot son otuz yılın büyük bölümünde İsrail'i yöneten Netanyahu için beklenmedik bir meydan okuma.
Eisenkot, siyaset sahnesinde nispeten yeni bir isim. 2022'de Ulusal Birlik Partisi'nden Knesset'e (İsrail parlamentosu) girdi.
Daha sonra, kendi ifadesiyle ideolojik farklılıklar nedeniyle partiden ayrıldı.
Geçen yıl muhalefetin önde gelen isimlerinden ayrılarak kendi merkezci partisi Yashar'ı (anlamı "doğru" veya "dürüst") kurduğundan beri Eisenkot, seçim yarışında Netanyahu'nun en büyük rakibi haline geldi.
Binyamin Netanyahu, son yıllarda yolsuzluk iddiaları (kendisi bu suçlamaları reddediyor) ve 7 Ekim 2023 saldırılarının yönetiliş biçimine yönelik eleştirilerle karşı karşıya.
Ayrıca yargı sistemini yeniden yapılandırmaya yönelik tartışmalı reform girişimleri de son dönemin en büyük protesto hareketine yol açtı.
Ancak Eisenkot'un ona karşı seçimlere katılma kararlılığının ardında kişisel bir trajedi de yatıyor.
Beş çocuğunun en küçüğü olan oğlu Başçavuş Gal Eisenkot, 7 Ekim'de Hamas tarafından rehin alınan iki İsrailli rehinenin cesetlerini kurtarma görevi sırasında Aralık 2023'te Gazze'nin kuzeyinde meydana gelen bir patlamada hayatını kaybetti.
Kaynak, Reuters /// Eisenkot'un en küçük çocuğu Gal, 2023 yılında Gazze'de İsrail ordusunda görev yaparken çatışmada hayatını kaybetti
Gadi Eisenkot, Tel Aviv'in kuzeyindeki varlıklı bir sahil kenti olan Herzliya'daki evinde sakladığı, kendisine birkaç kutuda verilen oğlunun eşyalarına henüz bakamadığını söylüyor.
Nisan ayında İsrail kamu radyosu Kan Reshet Bet'e konuşan 66 yaşındaki Eisenkot, "Hâlâ açmadım. Sürekli erteliyorum" dedi.
Gal'in ölümü, Gazze operasyonunda iki yeğenini kaybetmesi ve Netanyahu hükümetinin benzeri görülmemiş Hamas saldırılarını önleyemediği görüşü, Eisenkot'un siyasi motivasyonunu artırdı.
Ekim ayı başlarında The Times of Israel gazetesine, "Zamanı geri çeviremem" demiş ve "Gal'in ödediği ağır bedele layık olmak için elimden gelen her şeyi yapacağım" diye eklemişti.
Netanyahu ve kabinesini hesap verebilir hale getirmek, yapılacaklar listesinde yer alıyor.
7 Ekim saldırılarının ardından Eisenkot, ulusal birlik gösterisi olarak diğer muhalefet liderleriyle birlikte Başbakan'ın savaş kabinesine katıldı. Haziran 2024'te istifa etti ve Netanyahu'yu, saldırı sırasında Hamas tarafından rehin alınanların serbest bırakılması için daha hızlı hareket etmemekle suçladı.
"Onun döneminde kadınlar ve çocuklar kaçırıldı ve onları kurtarmak için gerekeni kasten yapmadı" dedi.
Netanyahu bu iddiayı defalarca reddetti.
Kaynak,Getty Images /// Eisenkot (sağda), Netanyahu hükümetinde 2015'ten 2019'a kadar ordu genelkurmay başkanı olarak görev yaptı
Netanyahu, Eisenkot'un savaş kabinesinde yer aldığı dönemde Gazze'deki önemli askeri hamlelere karşı çıktığını söylüyor. Ona göre, Eisenkot'un yaklaşımı Hamas'ı zayıflatmazdı.
Times of Israel'in haberine göre Netanyahu, Haziran ayında düzenlediği bir basın toplantısında, "Gadi Eisenkot'un ve diğerlerinin Gazze'deyken söylediklerini hatırlıyorum. Basitçe bir anlaşma yapmamız, rehineleri serbest bırakmamız ve Gazze'den, tüm Gazze'den ayrılmamız gerektiğini söylediler" demişti.
Netanyahu, bu stratejinin izlenmesinin, savaş sırasında İsrail tarafından öldürülen "tüm Hamas üyelerinin" ve üst düzey yetkililerin "hala orada, hala hayatta ve hala kontrolü ellerinde tutacakları" anlamına geleceğini de sözlerine ekledi.
Ynet News internet sitesine verdiği son röportajda Eisenkot, Netanyahu'nun iddiasını reddetti ve Başbakan'dan savaş kabinesi görüşmelerinin ve oylamalarının tutanaklarını kamuoyuna açıklamasını istedi. Seçimden birkaç gün önce Eisenkot, seçilmesi halinde 18 ay içinde Hamas yönetimini sona erdireceğine söz vermişti.
Eisenkot'un öncelikleri
İsrail'in en önde gelen gazetecilerinden ve Eisenkot'un siyasi yolculuğunu yakından takip eden akademisyen Nadav Eyal, Eisenkot'un kişisel kaybının ona "bir amaç ve misyon duygusu" aşıladığını söylüyor.
Eyal, bu misyonun sadece Yashar partisinin mevcut başbakanı devirmek için koalisyon kurmaya yetecek sayıda sandalye kazanmasını sağlamakla ilgili olmadığını da ekliyor.
Netanyahu gibi Eisenkot da Gazze'ye yönelik gelecekteki planların Hamas'ı dışlaması gerektiğine inanıyor.
Eyal BBC'ye verdiği demeçte, "Oğlunun Hamas tarafından, Hamas'ın başlattığı bir savaşta öldürüldüğünü anlamak çok önemli" diyor.
Emekli general, iki devletli çözüm (İsrail devletinin yanında bir Filistin devletinin tanınması) konusunda da herhangi bir destek ifade etmedi. İsrail medyasının haberine göre, Ağustos ayı sonlarında bu olasılığa hala inanan herkesin "hayalperest" olduğunu söyledi. Ancak Filistin Yönetimi ile İsrail ilişkilerini "yeniden tanımlamayı" amaçladığını belirtti.
Ekim ayında Times of Israel'e verdiği röportajda, "Filistin Yönetimi'nin [işgal altındaki Batı Şeria'da yaşayan] 2,8 milyon Filistinliyi yönetmesine izin verilmesi gerekiyor. Ben onları yönetmek istemiyorum" demişti.
Kaynak, Anadolu via Getty Images /// Eisenkot, Batı Şeria'daki Filistinlilere karşı Yahudi yerleşimciler tarafından uygulanan şiddeti dizginleme sözü verdi
Eisenkot, İsrail yasalarına ve ulusal çıkarlarına uygun olması koşuluyla büyük yerleşim bloklarının genişlemesini desteklerken, Batı Şeria'nın bazı bölgelerinde Yahudi yerleşimcilerin varlığını artırmaya yönelik tartışmalı planlara, özellikle de Kudüs'ün doğusunda E1 olarak bilinen bir bölgedeki yerleşimin genişletilmesi planına karşı çıktı.
İsrail Batı Şeria'yı ikiye bölen yerleşim planını onayladı: 'Filistin devleti fikrini gömüyoruz'
Çekinceleri uluslararası toplumdaki olumsuz tepkilerden kaynaklanıyor gibi görünse de son olarak "Yahudi teröristleri Yahudiye ve Samarya'dan (İsrail'in işgal altındaki Batı Şeria için kullandığı isim) çıkaracağına" söz verdi.
Kampanya vaatlerinden biri de, İsrail hükümetinin olası ihmallerini inceleyecek bir 7 Ekim saldırıları soruşturması başlatmak.
Ülkedeki büyük medya kuruluşları, Netanyahu'nun BAE ve Mısır yetkilileri tarafından Gazze'den gelebilecek olası bir saldırı konusunda uyarıldığı iddialarını yayınladı.
Başbakan iddiaları reddetti ve ilk iddiayı ortaya atan İsrail gazetesine dava açtı; ayrıca İsrail Yüksek Mahkemesi tarafından yürütülecek bir devlet soruşturmasını da sürekli olarak reddetti ve yargının kendisine karşı önyargılı olacağını savundu.
Eisenkot, "Bu seçim, sorumluluk almakla sorumluluktan kaçmak arasında bir seçimdir" diyor.
Kaynak, Reuters /// Eisenkot, 7 Ekim 2023 saldırılarıyla ilgili kamuoyu soruşturması yapılmasını savunan birçok İsrailli siyasetçiden biri
Eisenkot, 10 maddelik programında, ülkeyi terk eden yüksek vasıflı İsraillilerin sayısını azaltmak ve yeni göçmenlerin gelişini teşvik etmek için acil bir program başlatma sözü de verdi.
Ayrıca, ultra-Ortodoks Yahudi toplulukları ve Arap İsrailliler için geçerli olan askerlik hizmetinden muafiyet kurallarını da sona erdirmek istiyor.
The Times of Israel'e verdiği demeçte "Yapacağımız bir diğer şey ise tüm İsrail vatandaşları için evrensel bir hizmet yasası çıkarmak olacak: askerlik, ulusal veya sivil hizmet, Arap vatandaşları için ulusal hizmet de dahil" dedi.
Daha önce Netanyahu yönetimi de dahil olmak üzere askerlik hizmetini genişletmeye yönelik girişimler, ultra-Ortodoks toplulukların protestolarıyla sonuçlanmıştı.
Mütevazı kökenler
Kaynak, Reuters /// Anketler, Gadi Eisenkot ve Binyamin Netanyahu arasında çok çekişmeli bir yarış olduğunu gösteriyor; ancak ikisinin de Knesset'te mutlak çoğunluğu kazanması beklenmiyor
İsrail'in ana siyasi güç merkezleri olan Kudüs ve Tel Aviv'den oldukça uzak iki şehir olan Taberiye'de doğan ve Eilat'ta büyüyen Eisenkot, 1950'lerde İsrail'e yerleşen mütevazı imkanlara sahip Faslı göçmenlerin oğlu.
Ortadoğu ve Kuzey Afrika ülkelerindeki Yahudi toplulukları Mizrahi olarak biliniyor. Daha önce bu topluluğa mensup politikacılar denemiş olsa da, bugüne kadar hiçbir Mizrahi İsrail başbakanı olmadı.
Kampanya sırasında Eisenkot ile vakit geçiren The New Yorker editörü David Remnick, Eisenkot'un Netanyahu'nun İsrail toplumundaki dışlanmış kesimlerin, örneğin Mizrahimlerin, savunucusu olma duruşuna meydan okuduğunu söylüyor.
Bu durum, Netanyahu'nun Doğu Avrupa Yahudi göçmenlerinin soyundan gelmesi ve Kudüs'ün varlıklı bir mahallesinde büyümüş olması gerçeğiyle çelişiyor gibi görünüyor.
İsrail medyasında yer alan haberlere göre, tarihsel olarak Likud'u destekleyen Mizrahim topluluğu, Eisenkot'u tanımlamak için sıklıkla Fas Arapçası "dialina" ("bizden biri") kelimesini kullanıyor.
Eisenkot, bu yılın başlarında Kanal 13 televizyonuna verdiği röportajda, "Ailem Fas'tan göç etti ve onlarla ve kökenlerimle gurur duyuyorum, ancak her şeyden önce İsrailliliğimizle gurur duyabilmemizden mutluluk duyardım" demişti.
Askeri yaşam
Kaynak, Reuters /// Eisenkot, 7 Ekim saldırılarının ardından Gazze'nin işgalini destekledi ve Filistin devletine karşı
Eisenkot, 18 yaşında İsrail ordusuna katıldı ve 40 yıl boyunca orduda görev yaparak, 2015'ten 2019'a kadar yürüttüğü Genelkurmay Başkanlığı görevine kadar yükseldi.
2000'li yıllarda, dört yıl süren ve yaklaşık 1000 İsrailli ile 3000'den fazla Filistinlinin öldürüldüğü ikinci intifada sırasında Batı Şeria'daki İsrail güçlerinin komutanıydı.
Eisenkot daha sonra, İsrail'in saldırıya uğradığına inandığı bölgelerdeki sivil altyapıya karşı askeri gücün ezici bir şekilde kullanılmasını savunan "Dahieh Doktrini" ile ilişkilendirilecekti.
Ayrıca, Eisenkot'un Netanyahu'ya yönelik tüm eleştirilerine rağmen, 7 Ekim saldırılarına İsrail'in askeri yanıtına karşı hiçbir zaman konuşmadığını da belirtmek gerek.
Hamas önderliğindeki saldırıda yaklaşık 1200 kişi öldü ve 251 kişi rehin alındı.
Buna karşılık İsrail, Gazze'de askeri bir operasyon başlattı ve Hamas'ın kontrolündeki sağlık bakanlığının verilerine göre 74.200'den fazla kişi öldü. Bu rakamlar BM tarafından da güvenilir kabul ediliyor.
"Kendimizi savunmak zorundayız. Bunun nereden başladığına dürüstçe bakmalısınız" dedi Eisenkot The Times of Israel'e.
Gazeteci ve yayıncı Mehdi Hasan, İngiltere merkezli Guardian gazetesindeki yazısında "Eisenkot, Netanyahu değil" ancak "hem Batı Şeria'da hem de Gazze'de aynı yayılma ve yıkım politikalarına" izin vereceğini kaydetti.
İsrail'de The Economist dergisinin muhabiri ve Netanyahu'nun biyografisinin yazarı Anshel Pfeffer, Eisenkot'un "pasifist olmadığını" söylüyor.
"Ama aynı zamanda ciddi bir adam imajına da sahip biri. Kampanyada şu ana kadar çılgın vaatlerde bulunmuyor. Ayrıca, elit bir geçmişe sahip değil, bu da karalanmasını çok zorlaştırıyor" diyor.
Eisenkot'un Netanyahu'ya doğrudan rakip olarak ortaya çıkmasının beklenmedik bir durum olduğunu söylüyor ve ekliyor:
"Altı ay öncesine kadar en muhtemel rakip [eski Başbakan] Naftali Bennett'ti. Ancak Eisenkot, doğru zamanda seçmenlerin gönlünü kazanmış gibi görünüyor."
Eisenkot genellikle Netanyahu'nun tam tersi olarak tanımlanıyor: Spot ışıkları altında başarısız ve iyi bir siyasi hatip olmayan biri.
Eyal, Eisenkot'un siyaset yapmaktan bile zevk almadığına inanıyor.
At pazarlığı oyunu
Kaynak, Reuters /// Netanyahu, katıldığı 10 Knesset seçiminden altısında hükümet kurmayı başardı
Anketlerde iyi bir performans gösterse de, Eisenkot'un partisinin 120 sandalyeli Knesset'te mutlak çoğunluğu kazanması beklenmiyor; çoğunluk hükümeti kurmak için 61 sandalye gerekiyor ve bu durum tarihsel olarak partileri koalisyon hükümetleri kurmaya zorladı.
Ancak Binyamin Netanyahu seçim sonrası oyununda usta biri: Likud lideri olarak 10 ulusal seçime katıldı ve altı kez koalisyon hükümeti kurmayı başardı. Buna, partisinin ana rakibinden daha az sandalye kazandığı 2009 seçimleri de dahil.
Son birkaç haftadır Netanyahu'nun seçim kampanyası, Eisenkot'un hükümet kurabilmesi için Arap liderliğindeki partilerin desteğini alması gerekeceğini savunuyor.
Arap partileri, İsrail'de yaşayan iki milyondan fazla Arap vatandaş ve yerleşik arasında (ülke nüfusunun yaklaşık %20'sini temsil ediyorlar) popüler ve anketler dört ana Arap partisinin (Hadash, Ta'al, Balad ve Ra'am) toplamda 12-15 Knesset sandalyesi kazanabileceğini öngörüyor.
Başbakan, seçim kampanyası videosunda Eisenkot'a "Yahudi devleti mi istiyorsunuz, yoksa Filistin devleti mi?" diye sordu.
Eisenkot, hükümetinde Arap partilerinin yer almasını açıkça reddetti, ancak olası bir azınlık hükümetinde Knesset'te Netanyahu karşıtı bir ittifaka kapıyı tamamen kapatmaktan kaçındı.
Tel Aviv merkezli siyasi analist Dahlia Scheindlin, BBC'ye verdiği demeçte, "Netanyahu, destekçilerini kendisine oy vermenin ölüm kalım meselesi olduğuna ikna edebilme yeteneği sayesinde iktidarda kalmayı başardı" diyor.
Ancak bu sefer Eisenkot'un geçmişi Başbakan için işleri zorlaştırabilir diyor.
"İsrail halkının orduya duyduğu yüksek güven nedeniyle, askeri liderler İsrail devletinin kuruluşundan bu yana halkın desteğinden yararlanmıştır."
Çitleri onarmak
Eisenkot zaferi İsrail ile uluslararası toplum arasındaki ilişkileri düzeltmeye yardımcı olur mu? Chatham House'da uluslararası ilişkiler uzmanı İsrailli Profesör Yossi Mekelberg, BBC'ye bunun böyle bir potansiyele sahip olduğunu söyledi.
Ancak "bir gecede değişim" umutlarına karşı uyarıda bulunuyor ve Netanyahu'nun yerine başka birinin gelmesinin İsrail'in iyi niyetinin garantisi olmadığını belirtiyor.
"Eisenkot'un partisi de dahil olmak üzere muhalefet partilerinden hiçbirinin Netanyahu'ya net bir alternatif sunduğuna inanmıyorum."
Profesör Mekelberg, "Eisenkot kazanırsa Batı Şeria'daki Yahudi yerleşimleri konusunda kararlı önlemler alması ve Gazze'deki durumu iyileştirmesi gerekecek" diye ekliyor.
Fernando Duarte // BBC Dünya Servisi
(Orijinali İngilizce olan bu yazının çevirisinde yapay zekadan yararlandık).
Web.tv
