Hava Durumu
Türkçe
English
Русский
Français
العربية
Deutsch
Español
日本語
中文

#Çevre

bursaarena.com.tr - Çevre haberleri, son dakika gelişmeleri, detaylı bilgiler ve tüm gelişmeler, Çevre haber sayfasında canlı gelişmelere ulaşabilirsiniz.

125 STK temsilcisinden yetkililere çağrı "Eber Gölü'nün geleceği için üç kritik projeyi değerlendirin" Haber

125 STK temsilcisinden yetkililere çağrı "Eber Gölü'nün geleceği için üç kritik projeyi değerlendirin"

Afyonkarahisar’da 131 kurumdan 352 katılımcının yer aldığı Sıfır Atık, Çevre ve İklim Değişikliği Çalıştayı’nda Eber Gölü’nün geleceği gündeme taşındı. Eber Gölü Yaşasın Hareketi Başkanı Ekrem Önder Çiftçi; arıtma tesisi, köylere katı atık toplama merkezleri ve doğa gözlem merkezi projelerini sunarak yetkililere somut adım çağrısında bulundu. Afyonkarahisar’da düzenlenen Sıfır Atık, Çevre ve İklim Değişikliği Çalıştayı’nda, kuraklık ve kirlilik tehdidi altındaki Eber Gölü için hazırlanan üç önemli proje öne çıktı. Sıfır Atık Vakfı tarafından düzenlenen ve “Yerelden Ulusala İsraf, Atık ve Kaynak Yönetimi” temasıyla Sinnada Resort & Thermaland’da gerçekleştirilen çalıştaya, 131 kurumdan 352 kişi katıldı. Programda çevresel sorunlar, doğal kaynakların korunması ve sürdürülebilir çevre politikaları ele alındı. EBER GÖLÜ İÇİN ÜÇ SOMUT ÇÖZÜM Çalıştayın “Sıfır Atık Mavi – Sucul Ekosistemler, Göller ve Akarsular” masasına katılan Eber Gölü Yaşasın Hareketi Başkanı Ekrem Önder Çiftçi, göldeki su kaybı, Akarçay Havzası’ndan taşınan kirlilik, kontrolsüz su kullanımı, sazlık yangınları ve biyolojik çeşitlilik kayıplarına dikkat çekti. Çiftçi, gölün korunması için; Eber Gölü Arıtma Tesisi, Köylere Katı Atık Toplama Merkezleri ile Eber Gölü Doğa ve Gözlem Merkezi'ne ilişkin projeleri ilgili kurumların temsilcilerine sundu. “EBER GÖLÜ’NE SADECE SU DEĞİL, TEMİZ SU ULAŞMALI” Gölün kurtuluşunun yalnızca su seviyesinin yükseltilmesiyle mümkün olmayacağını vurgulayan Çiftçi, suyun kalitesinin de hayati önem taşıdığını belirtirken, “Eber Gölü’nü kurtarmak istiyorsak yalnızca su miktarını değil, suyun kalitesini de konuşmak zorundayız. Kirli suyla bir gölü yaşatamazsınız. Biz Eber Gölü’ne sadece su değil, temiz su ulaşmasını istiyoruz” ifadelerini kullandı. Eber Gölü için yıllardır toplantılar yapıldığını ve çözüm önerilerinin dile getirildiğini hatırlatan Çiftçi, artık somut yatırımların hayata geçirilmesi gerektiğini söyledi. Eber Gölü Yaşasın Hareketi öncülüğünde 125 sivil toplum kuruluşunun da gölün korunması için ortak çağrıda bulunduğunu hatırlatan Çiftçi, projelerin ilgili kurumlarca değerlendirilmesini ve uygulama sürecinin başlatılmasını istedi. Gölün geleceği için kurumlar arası iş birliğinin önemine dikkat çeken hareket, hazırlanacak eylem planlarının takvime bağlanması, sorumlu kurumların belirlenmesi ve çalışmaların düzenli olarak takip edilmesi çağrısında bulundu.

Yapay zekanın dalkavukluğu toplumu kutuplaştırır mı? Haber

Yapay zekanın dalkavukluğu toplumu kutuplaştırır mı?

Sohbet botları, kullanıcıların siyasi görüşlerini onaylama eğilimi gösteriyor. Araştırmacılara göre yapay zekanın kullanıcıya yaranması olarak tanımlanan bu durum kutuplaşmayı artırabilir. Kısa süre önce önde gelen yapay zeka uzmanlarının açıklamaları manşetlere taşındı. Uzmanların sözleri, yapay zekanın insan denetiminden çıkabileceği ve insanlığın sonunu getirebileceği yönündeki endişeleri artırdı. Ancak işler o noktaya gelmeden önce yapay zeka, insanların birbirlerine karşı daha fazla cephe almasına da katkıda bulunabilir. Brezilya'daki Campinas Devlet Üniversitesi'nden (UNICAMP) araştırmacılar, yaygın kullanılan sohbet botlarının yanıtlarını varsayımsal kullanıcıların siyasi görüşlerine göre uyarladığını belirledi. Bilim insanları, kullanıcıların kendilerine özel hazırlanan bu yanıtları bağımsız bir değerlendirme sanabileceği ve bunun da toplumsal kutuplaşmayı artırabileceği uyarısında bulunuyor. Sohbet robotundan ideolojik bukalemuna "Scientific Reports" adlı bilim dergisinde yayımlanan araştırma kapsamında UNICAMP ekibi, OpenAI, Meta, Google, xAI, DeepSeek ve Microsoft dahil farklı geliştiricilere ait 21 büyük dil modelini (LLM) test etti. Modellerden ekonomi, kamu güvenliği, sosyal politikalar, yolsuzluk ve çevre dahil Brezilya siyasetine ilişkin yedi alandaki 112 ifadeye ne ölçüde katıldıklarını belirtmeleri istendi. Her model üç farklı senaryoda test edildi: Kullanıcının siyasi görüşlerine ilişkin herhangi bir bilgi verilmeden, siyasi açıdan daha çok sola eğilimli bir kullanıcıyı tanımlayan bir komutla ve daha çok sağ eğilimli bir kullanıcıyı tanımlayan bir komutla. Kullanıcının siyasi görüşlerine ilişkin herhangi bir bilgi verilmediğinde 21 modelden 20'si, araştırmacıların daha çok sol eğilimli olarak sınıflandırdığı yanıtlar verdi. Ancak bunların bir kısmı siyasi merkeze oldukça yakındı. Grok 4.1, araştırmacıların yanıtlarını sağ eğilimli olarak sınıflandırdığı tek model oldu. Kullanıcının siyasi yönelimine ilişkin bilgi verildiğinde ise tüm modeller yanıtlarını komutta belirtilen siyasi görüş doğrultusunda değiştirdi. Araştırmanın ortak yazarlarından ve UNICAMP'ta bilgisayar bilimci olan Zanoni Dias, DW'ye şu değerlendirmeyi yapıyor: "En dikkat çekici olan, bu davranışın ne kadar yaygın olmasıydı. Test ettiğimiz 21 modelin tamamı, kullanıcının ifade ettiği siyasi tutuma göre konumunu değiştirdi. Ancak bu değişimin boyutu modeller arasında büyük farklılıklar gösterdi." Araştırmacılar, modelleri "ideolojik bukalemunlar" olarak tanımladı ve yanıtların ne ölçüde değiştiğini ölçmek için bir "bukalemun endeksi" geliştirdi. Meta'nın Llama 3.1 8B modeli ile DeepSeek V3.2'de değişim en düşük düzeyde kalırken, Google'ın Gemma 3 27B ve OpenAI'ın GPT-5 Nano modellerinde en güçlü değişimler arasında yer aldı. Sohbet robotları aynı soruya her kullanıcı için aynı yanıtı vermeyebiliyor. Araştırmaya göre, farklı yapay zeka modelleri, kullanıcıların siyasi görüşlerine göre yanıtlarını değiştirebiliyor.Fotoğraf: Manuel Ruiz/Addictive Stock/IMAGOSiyasi dalkavulukluk eylemi Sohbet botlarının yanıtlarını karşılarındaki kişiye göre uyarlaması her zaman sorun değil. Örneğin kullanılan kelimeler, verilen örnekler veya ayrıntı düzeyi kullanıcıya göre değişebilir. Ancak araştırmada modeller yalnızca kullandıkları dili veya üsluplarını değiştirmedi, siyasi değerlendirmelerini de değiştirdi. Dias temel farkı şöyle açıklıyor: "En önemli ayrım, bir yanıtın nasıl iletildiğinin uyarlanmasıyla yanıtın içerdiği değerlendirmenin değişmesi arasındadır." Dias sözlerini şöyle sürdürüyor: "Modellere kullanıcıyla aynı fikirde olmaları ya da bir siyasi partinin temsilcisi gibi yanıt vermeleri yönünde talimat vermedik. Buna rağmen değerlendirmeleri kullanıcının görüşlerine doğru kaydı." Araştırmacılar bunu siyasi dalkavukluk eğilimi olarak değerlendiriyor: "Yapay zeka sistemleri, kullanıcıların duymak istediğini düşündükleri şeyleri söylüyordu. Bunun olası açıklamalarından biri, kısaca "bot" olarak da adlandırılan sohbet robotlarının insan değerlendiricilerin daha yüksek puan verdiği yanıtları tercih edecek şekilde eğitilmesi olabilir. Kullanıcıyı memnun eden yanıtlar daha yüksek puanlanırsa, sohbet botları da kullanıcıların görüşlerini onaylamayı öğrenebilir." Kişiye özel yankı odaları Sosyal medya algoritmaları sürekli benzer içerikler sunarak insanların mevcut inançlarını güçlendirebilir. Ancak bir sohbet botu bunun da ötesine geçebilir. Belirli bir kullanıcıya özel argümanlar üretebilir, itirazlara yanıt verebilir ve konuşma ilerledikçe gerekçelerini daha da ayrıntılandırarak kişiselleştirilmiş bir yankı odası oluşturabilir. Kullanıcılar ise kendilerine göre uyarlanmış bu yanıtları tarafsız bir analiz olarak değerlendirebilir. Üstelik sohbet botunun kendileri hakkında ne bildiğinin ve bunun yanıtları nasıl etkilediğinin farkında olmayabilirler. Dias bu konudaki kaygıyı şöyle dile getiriyor: "Aynı sistemin farklı kullanıcıların birbirine zıt siyasi görüşlerini onaylayabileceği ve her kullanıcının bu onayı bağımsız bir değerlendirme olarak algılayabileceği yönünde bir endişe var." Stanford Üniversitesi'nden davranış bilimci Zakary Tormala'nın araştırmaları, insanların yapay zekadan geldiğine inandıkları argümanlara özellikle açık olabildiğine işaret ediyor: "İnsanlar yapay zekayı başka bir kişiye kıyasla daha bilgili, daha nesnel ve daha tarafsız; kendilerini ikna etmeye ise daha az çalışan bir kaynak olarak algılama eğiliminde. Bu nedenle insanlar daha az temkinli davranabilir ve yapay zekayı dinlemeye daha istekli olabilir." Bu güven, siyasi görüşleri onaylayan yanıtların etkisini daha da artırabilir. Tormala, bu durumu şöyle açıklıyor: "Başkalarının kendi görüşlerini onayladığını duymanın, insanların bu görüşlere bağlılığını artırdığı biliniyor. İnsanların inançları bir kez katılaştığında, farklı görüşlere karşı daha az açık olma eğilimindeler." Tormala, yapay zekadan gelen onayın da aynı etkiyi gösterip göstermediğinin henüz kanıtlanmadığını ancak bunun oldukça mümkün olduğunu belirtiyor. Yapay zeka destekli sohbet robotları, kullanıcıya göre uyarlanmış yanıtlarla kişiye özel yankı odaları oluşturabiliyor ve mevcut görüşleri pekiştirebiliyor.Fotoğraf: Supatman/La Nacion/ZUMA/picture allianceOnaylanmak daha fazla kutuplaşmaya yol açıyor mu? UNICAMP araştırması, siyasi görüşlerin bu şekilde yansıtılmasının kullanıcıların inançlarını veya davranışlarını gerçekten değiştirip değiştirmediğini incelemedi. Araştırmada yalnızca modellerin yanıtlarının nasıl değiştiği ölçüldü. Dias bu sınırlamanın altını çiziyor: "Araştırmamız, kontrollü koşullar altında modellerin yanıtlarının değiştiğini ortaya koyuyor. Kullanıcıların görüşlerinin kutuplaştığını veya radikalleştiğini ya da çatışmaya daha yatkın hale geldiklerini kanıtlamıyor. Bunlar farklı sonuçlardır ve aralarında doğrudan bir bağlantı olduğu varsayılamaz." Amsterdam Üniversitesi'nde yapay zeka ve siyasi kutuplaşma üzerine çalışan Petter Tornberg ise modellerin test ortamı dışında aynı yanıtları verip vermeyeceği konusunda kuşkulu. Tornberg, sohbet botlarının kullanıcıların görüşlerini mutlaka güçlendireceğinin varsayılmaması gerektiği uyarısında bulunuyor. Bazı konuşma ortamlarında bu sistemler insanların kendi görüşlerini yeniden değerlendirmesine de yardımcı olabilir. DW konuşan Tornberg, bir sohbet botuyla yapılan özel bir konuşmanın sosyal medyadaki kamuya açık siyasi tartışmalardan farklı olduğuna dikkat çekiyor: "Kamuya açık siyasi tartışmalarda sosyal kimliğin beraberinde getirdiği dinamikler olmadan, çoğu zaman oldukça akılcı ve olgulara dayalı açıklamalar sunabiliyorlar. Dolayısıyla bu sistemlerin bazı koşullarda kutuplaştırıcı değil, aksine kutuplaşmayı azaltıcı bir etki göstermesi en azından mümkün." Yapay zekanın toplumsal ayrışmayı derinleştirip derinleştirmeyeceği ya da azaltıp azaltmayacağı, belki de kullanıcıların görüşlerine meydan okuyup okumamasına veya yalnızca duymak istediklerini söyleyip söylememesine bağlı. Daha az siyasi hoşnut etme eğilimi Dias, geliştiricilerin modellerini farklı siyasi görüşlere sahip kullanıcılarla test etmesini ve aynı konuları tutarlı biçimde değerlendirip değerlendirmediklerini kontrol etmesini istiyor. Modeller, nazik biçimde karşı görüş sunacak, belirsizlikleri kabul edecek, doğrulanmamış varsayımları düzeltecek ve farklı görüşleri adil biçimde aktaracak şekilde eğitilebilir. Bu, her yanıtın siyasi merkeze yakın olması gerektiği anlamına gelmiyor. Dias, geliştirmenin temel hedefini şöyle özetliyor: "Üst düzey hedef, insanların kendi inançlarını sorgulamalarına yardımcı olmak olmalı. Kanıtlar, belirsizlikler ve birbiriyle rekabet eden değerlendirmeler açık biçimde ortaya konulmalı; meşru siyasi görüş ayrılıklarına da alan bırakılmalı."

Dünya Bisiklet Günü’nde sağlıklı yaşam için pedal çevirdiler Haber

Dünya Bisiklet Günü’nde sağlıklı yaşam için pedal çevirdiler

Sakarya Büyükşehir Belediyesi, Dünya Bisiklet Günü kapsamında İl Sağlık Müdürlüğü ve bisiklet derneklerinin katılımıyla anlamlı bir etkinliğe ev sahipliği yaptı. SAKARYA (İGFA) - Sakarya Büyükşehir Belediyesi, 3 Haziran Dünya Bisiklet Günü’nü renkli ve anlamlı bir etkinlikle kutladı. İl Sağlık Müdürlüğü, bisiklet dernekleri ve çok sayıda bisiklet severin katılımıyla Ayçiçeği Bisiklet Vadisi’nde gerçekleştirilen programda, bisiklet kullanımının sağlık ve çevre üzerindeki olumlu etkilerine vurgu yapıldı. SAĞLIK İÇİN PEDAL ÇEVİRDİLER “Sağlık İçin Pedal Çevir” sloganıyla düzenlenen etkinlikte katılımcılar, Ayçiçeği Bisiklet Vadisi’nde pedal çevirerek aktif yaşamın önemine dikkat çekti. Her yaştan vatandaşın ilgi gösterdiği programda, bisikletin günlük yaşamın bir parçası haline gelmesi gerektiği mesajı verildi. DÜZENLİ EGZERSİZ VE BİSİKLETİN ÖNEMİ Etkinlik kapsamında İl Sağlık Müdürlüğü ekipleri tarafından katılımcılara sağlıklı yaşam, fiziksel aktivitenin önemi ve düzenli egzersizin insan sağlığı üzerindeki olumlu etkileri hakkında bilgilendirmeler yapıldı. FİDAN DİKTİLER Programın sonunda Dünya Bisiklet Günü’nün anısına fidan dikimi gerçekleştirildi. Ayçiçeği Bisiklet Vadisi’nde gerçekleştirilen etkinlik, toplu hatıra fotoğrafı çekimiyle sona erdi.

Genetik mi, çevre mi? Kişiliğimizi ne şekillendiriyor? Haber

Genetik mi, çevre mi? Kişiliğimizi ne şekillendiriyor?

Abdelmalek Bayout 2009'da İtalya'nın Trieste kentinde, sokakta kendisiyle alay eden bir adamı bıçaklayarak öldürmekten dokuz yıl hapis cezasıyla karşı karşıya kaldı. Cezayı azaltmayı hedefleyen avukatı, alışılmadık bir hukuki argüman öne sürdü. Müvekkilinin DNA'sında, onlarca yıllık bilimsel araştırmanın saldırgan davranışla ilişkilendirdiği bir mutasyon olan "savaşçı geni" olduğunu söyledi. Bu nedenle eylemlerinden tamamen sorumlu tutulamayacağını savundu. Hamle başarılı oldu ve Bayout'un cezasında bir yıl indirim yapıldı. 1990'lardan itibaren, şiddet içeren davranış ile monoamin oksidaz A veya MAOA adı verilen bir gen varyantı arasında bir tür bağlantı olduğuna dair kanıtlar birikmişti. 2004'e gelindiğinde, medya tarafından "savaşçı" geni olarak adlandırılmaya başlandı. Fakat o zamandan beri, genlerin özellikler ve davranışları nasıl etkilediğine dair bilgilerimiz önemli ölçüde derinleşti. Hollanda'daki Amsterdam UMC'den psikiyatri ve karmaşık genetik özellikler alanında yardımcı doçent Aysu Okbay "Başlangıçta davranışların çok büyük etkileri olan birkaç gen tarafından etkilendiğini düşünülüyordu. Bu tamamen çürütüldü" diyor. Bunun yerine, son 15 yılda çok daha karmaşık bir tablo ortaya çıktı. Boy gibi yüksek oranda kalıtsal olduğu düşünülen özelliklerin bile, bir zamanlar sanıldığı gibi sadece genetikle açıklanamayacak kadar karmaşık olduğu kanıtlandı. Şimdi, büyük ölçekli genetik çalışmalar için yeni yöntemler tabloyu genişletmeye başlıyor. Genlerimizin bizi nasıl şekillendirdiğine ve şekillendirmediğine dair giderek daha fazla bilgi ortaya konuluyor. Büyüdüğünüz yer kişiliğinizi nasıl şekillendirir? Kaynak, Emmanuel Lafront / İnsanlar uzun zamandır, karakterimizin ne ölçüde doğuştan belirlendiği sorusunu yanıtlamaya çalışıyorTarihi soru İnsanlar uzun zamandır, mizacımızın ve yaşamımızın gidişatının ne ölçüde daha doğduğumuzda belirlendiğiyle ilgileniyor. Yine de bireyi oluşturan nispeten istikrarlı düşünce, duygu ve tutum kalıbı olan "kişiliğin" kökenlerini belirlemek zor oldu. "Doğa mı, çevre mi?" sorusu, 1875'te İngiliz bilim insanı Francis Galton tarafından günümüzdeki anlamıyla popüler bir hale getirildi. Fakat yöntemleri ilkeldi ve bilim insanları, DNA'larının %100'ünü paylaşan tek yumurta ikizleri ile sadece %50'sini paylaşan çift yumurta ikizlerinin benzerliklerini karşılaştırmaya 1920'lerde başladı. İkizler üzerindeki çalışmalar o zamandan beri popülerleşti. Günümüzde bilim insanları, kişiliğin beş boyuttan oluştuğu fikri üzerinde birleşmiş durumda. Bunlar açıklık, vicdanlılık, dışa dönüklük, uyumluluk ve nevrotizm, yani duygusal dengesizlik. İkizler üzerindeki birçok çalışmada bu kişilik özelliklerinin genetik olarak aktarılıp aktarılmadığı incelendi. Tek yumurta ikizlerinin paylaştığı ilginç özellikler 2015 yılında 1958 - 2012 arasında yapılan ve yaklaşık 18 bin karmaşık insan özelliğini kapsayan 2 bin 500'den fazla ikiz çalışmasının yapılan kapsamlı bir analizi yapıldı. Sonuç şaşırtıcı değildi: Tek yumurta ikizlerinin genellikle çift yumurta ikizlerinden daha benzer olduğu bulundu. Ancak kişilikleri kesinlikle aynı değil. Çalışma, mizaç veya kişilik tanımları olan 568 özellikte, farklılıkların %47'sinin genetikle açıklanabileceğini buldu. Geri kalan kısmın ise çevresel etkilerden kaynaklandığı sonucuna varıldı. Diğer çalışmalar da bunu destekliyor gibi görünüyor. Kişilik farklılıklarının sadece yaklaşık %40 ila %50'sinin genetik olduğu görülüyor. İkiz çalışmaları hep çok net olmayan bir araştırma alanıydı. Genellikle ikizler ile diğer aile üyeleri arasında farklılıklar temelindeki tahminlere dayanıyor. Ancak 2010 civarında, genetikteki büyük ilerlemeler, kişilik farklılıklarını ölçme alanında çalışan bilim insanlarına heyecan verici yeni yollar açmaya başladı. Beethoven'un saç analizi sanatçının genetik sağlık sorunlarını kanıtladı Kaynak,Emmanuel Lafront / Tek yumurta ikizleri genellikle birbirlerine çift yumurta ikizlerine kıyasla daha çok benzese de kişilikleri kesinlikle aynı değil' Kayıp kalıtım' sorunu İnsan genomu çok karmaşık bir yapıya sahip. Her birinde yaklaşık 20 bin gen bulunan 23 kromozom var. Bunlar daha sonra yaklaşık üç milyar "baz çiftine" (genomdaki en küçük birim) ayrılıyor ve bunlar genellikle belirli bir dizide görülen harf çiftleri olarak kavramsallaştırılıyor. Tüm insanların DNA'larının %99,9'u ortak. Yani genomun sadece %0,1'lik çok küçük bir kısmı farklılıklarımızı belirliyor. Bu, bilim insanlarının incelemesi gereken alanı sınırlamaya yardımcı olsa da yine milyonlarca baz çiftini incelemeyi gerektiriyor. 2000'li yıllarda daha ucuz ve daha kolay erişilebilir genetik veriler elde edilmesine rağmen, farklılıklarımızın kaynağını genomun içinde bulmak, beklenenden çok daha zor oldu. Ancak son 15 yılda, genomu kişilik özellikleriyle ilişkilendirme çalışmaları büyük bir ivme kazandı. Bu yöntemde genomun insanlarda farklılık gösterebilen milyonlarca küçük parçası inceleniyor ve bunlarla farklı kişilik özellikleri arasında bağlantılar bulmaya çalışılıyor. Bu araştırmaların ilk dönemlerinde, kişilikle ilgili DNA varyantlarını tutarlı bir şekilde belirlemek zor oldu. Şimdi bunun bir nedenini anlıyoruz: İnsan özellikleri "poligenik", yani her biri tüm genom boyunca küçük bir etkiye katkı yapan birçok farklı genetik varyasyon var. Kişilik gibi karmaşık özellikler için etkiler de binlerce DNA varyantına yayılabilir. Ancak farklı DNA varyantlarının bir araya getirilmesi durumunda bile, kişilik üzerindeki etkiler beklenenden daha küçük kalıyor. Beş büyük kişilik özelliğinde kalıtımın oynadığı rolün oran konusundaki tahminler şu anda %9 ila %18 arasında değişiyor. Bu oran, ikiz çalışmalarında görülen %40'ın çok altında. Peki, bu iki oran arasındaki "kayıp kalıtım" nasıl açıklanıyor? Belki de bu çalışmalara katılanların sayısını artırıp, araştırmaların tasarımlarını geliştirerek farklı genlerin nasıl etkileşimde bulunduğuna dair bilgimizi ilerletebilir ve daha esaslı genetik etkileri keşfedebiliriz. Oncak Okbay'a göre bugün, ikiz ve genom çapında ilişkilendirme çalışmalarından elde edilen kalıtım etkileri tahminlerini karşılaştırdığımızda, hangisinin doğru olduğunu bilmek zor. "Muhtemelen ikisinin arasında bir yerde" diyor. Peki ya çevre ve yetişme? "Doğanın" eskiden düşündüğümüze kıyasla daha az katkıda bulunduğu gerçekse, kişiliğimizin daha büyük bir kısmını "çevreye" atfetmek cazip gelebilir. Büyüdüğümüz koşullar, bizi çevreleyen insanlar, her bir insanın müstesna geçmişini şekillendiren yaşamdaki olaylar. Fakat çevremizin kişiliğimizi nasıl şekillendirdiğini anlamanın da aynı derecede karmaşık olduğu görülüyor. Çalışmalar kişiliklerin zaman içinde değişebileceğini gösterdiğinden, piyango kazanmanın veya bir bacağınızı kaybetmenin bir dönüşümü tetikleyebileceğini varsayabilirsiniz. Ancak, tek seferlik büyük olayın kim olduğumuz üzerinde küçük bir etkisi olduğu görülüyor. Yetiştirilme tarzımız veya sosyal etkileşimlerimiz gibi faktörler de kişilik farklılıklarının yalnızca küçük bir bölümünü açıklıyor. Çalışmalar birçok kez bu durumu gösterdi. Örneğin evlilik bir insanı biraz daha az açık hale getirebilir veya doğum yapmak dışa dönüklüğü küçük bir miktarda azaltabilirken, aslında tek başına ele alındığında, bu olaylar kim olduğumuzu büyük bir ölçüde belirlemiyor. Kaynak,Emmanuel Lafront / Artık kişilik farklılıklarının çoklu genlerden ve çoklu çevrelerden kaynaklandığını biliyoruz. Yani birçok genetik özellik ve yaşamdaki deneyimleri bir araya gelerek kim olduğumuzu belirliyor Çocukluk döneminde belirli travma türlerine maruz kalmanın, ileriki yaşamda psikopatolojiye ve daha zayıf bilişsel işlevlere yol açabileceği bulundu. Fakat yetişkinlikte yaşanan olumsuzlukların çok daha az önemli olduğu görülüyor. ABD'deki Illinois Üniversitesi'nden psikoloji profesörü Brent Roberts, "Bu araştırma alanındaki en büyük sürpriz şu oldu; yetişkinlikte büyük bir travmatik olay yaşarsanız, büyük bir iz bırakmıyor" diyor. Travma anlatısı yani başımıza gelen kötü şeyler sonucunda kişiliğimizin geliştiği fikri popüler kültürde çok seviliyor ama Roberts "Travma sizi siz yapmaz" diyor. Peki ya amniyotik kesede yüzerken deneyimlediğimiz ilk ortam bizi nasıl etkiliyor? Giderek artan sayıda araştırma, hamilelik sırasında stres yaşayan annelerin doğmamış çocuklarının mizacını etkileyebileceğini söylüyor. Örneğin 2022'de yapılan bir çalışma, stres düzeylerinde daha büyük dalgalanmalar yaşayan annelerin bebeklerinin üç aylıkken daha fazla korku, üzüntü ve sıkıntı sergilediğini buldu. Bunun nedeni henüz net olarak anlaşılamadı ama epigenetik bir mekanizma, yani DNA'nın kendisinden ziyade genlerin aktive olma şekillerinde yaşanan değişiklikler buna yola açıyor olabilir. Ancak genel olarak araştırmacılar, kişilik farklılıklarının çoklu genlerden kaynaklanmasının yanı sıra çoklu çevreden de kaynaklandığı sonucuna vardı. Genom boyunca belirli bir kişilik özelliğini oluşturan birçok DNA varyantı gibi, yaşamdaki deneyimlerimizin her biri küçük bir etki yaratıyor ve bu ikisi araya gelerek daha büyük bir etkiyi oluşturuyor. Genetik ve çevresel etkiler, henüz tam olarak kavrayamadığımız şekillerde de etkileşim halinde. Örneğin, çevre belirli genetik yatkınlıkları etkinleştirebilir veya devre dışı bırakabilir gibi görünüyor. Almanya'daki Bielefeld Üniversitesi psikoloji bölümünde araştırma görevlisi Jana Instinske "Genetik yatkınlık, her ortamda insanların aynı şekilde davrandığı anlamına gelmiyor" diyor. Çıkış yolu bulundu mu? Bunlar inanılmaz derecede karmaşık sorunlar ama en azından genetik cephesinde, bilim insanları son olarak genom çapında ilişkilendirme çalışmalarıyla atılım yaptıklarını söylüyor. Bunun sırrı ise katılımcı sayısını büyük ölçüde artırmak. Son çalışmalarda yüz binlerce hatta milyonlarca insanın genetik verileri aynı anda analiz ediliyor. Okbay "Ancak şimdi yeterince birey ve genotip örneğine sahibiz" diyor: "Bu kadar çok küçük etkiler söz konusuyken, bunları tespit edebilmek için gerçekten çok büyük örneklemlere ihtiyacınız var." Son 10 yılda yapılan çalışmalar, beş büyük kişilik özelliğinin her biriyle ilişkili yüzlerce DNA varyantı ortaya çıkardı. ABD'deki Yale Üniversitesi'nden psikiyatri yardımcı doçenti Daniel Levey, "Şu anda odak noktasının büyük bir kısmı, daha fazla gen keşfedebilmek ve başkalarının daha önce yaptığı araştırmaların üzerine koyabilmek için daha fazla insanın genomunu elde etmek" diyor. Ancak Levey, Avrupa kökenli olmayanlar üzerinde daha fazla çalışmaya ihtiyaç duyulduğunu da ekliyor. "Tek bir gruba odaklanarak gözden kaçırdığımız çok önemli kültürel farklılıklar olacak" diyor. Genetik kodumuzdaki küçük varyasyonların kişilikleri nasıl şekillendirdiğini tam olarak anlamaktan hala çok uzağız. Ancak şimdiden bazı ilginç bulgular ortaya çıkıyor. Örneğin Levey'in çalışması, vücudun stres tepkisinin düzenlenmesiyle ilgili bir gen olan CRHR1 ile sinir sistemi dokularındaki nevrotizm arasında güçlü bir bağlantı olduğunu ortaya koydu. Bu gen daha önce depresyon, anksiyete ve obsesif kompulsif bozukluk gibi psikiyatrik hastalıklarla ilişkilendirilmişti ve bunların hepsi nevrotizmle bağlantılı. Bu kişilik özelliğinin vücudun strese doğal olarak nasıl tepki verdiğiyle yakından bağlantılı olduğu görülüyor. Şu an hakem değerlendirmesinden geçen ve ilgiyle beklenen bir diğer büyük çalışma ise, kişiliğin merkezini prefrontal kortekste (beynin planlama ve karar verme gibi karmaşık işlevlerden sorumlu bölgesi) konumlandıran teorilere kanıt sunuyor. Davranış genetiğinin en çok incelenen alanlarında bile, örneğin şiddet ile "savaşçı geni" arasındaki bağlantılar gibi, birçok bilinmeyen nokta var. Çalışmalar bazı erkek gruplarında, belirli genlerin varlığının ve belirli çevresel risk faktörlerinin (örneğin istismar edilerek yetiştirilme) belirli senaryolarda şiddet potansiyelini artırabileceğini gösteriyor. Fakat sonuçlar kesin olmaktan uzak. Şimdiye kadar, insan davranışını birkaç gene veya yaşamdaki olaylara indirgeme çabaları başarısız oldu. İnsanların çok daha karmaşık olduğu ortaya çıktı. Instinske'ye göre, her şeyden önce insanlık halinin değişkenliği görülüyor. "Belirli bir genetik yatkınlığınız varsa, bu tüm yaşamınız boyunca her zaman belirli bir şekilde davranacağınız anlamına gelmiyor." BBC Türkçe

logo
En son gelişmelerden anında haberdar olmak için 'İZİN VER' butonuna tıklayınız.