Geçen hafta eski bir arkadaşımla çay içerken söz üniversite yıllarına geldi. Final haftalarında her sabah midesinin düğüm düğüm olduğunu, sonunda gittiği doktorun "stres" deyip onu eve gönderdiğini anlattı. Aradan otuz yıla yakın zaman geçmiş, hâlâ biraz kırgındı. Sanki doktor ona "senin derdin gerçek değil" demiş gibi algılamıştı, oysa söylenen tam tersiydi.

O konuşmadan sonra aklıma iki kitap geldi. Aralarında on üç asırdan fazla var.

Aristoteles, De Anima'nın ikinci kitabında can sıkıcı derecede sade bir soru soruyor: Ruh ile beden bir mi, ayrı mı? Sonra sorunun kendisinin yanlış kurulduğunu gösteriyor. Bunu sormak, ona göre, bir parça balmumuyla üzerine basılmış mührün şeklinin bir olup olmadığını sormak gibidir. Kimse mumu bir kefeye, şekli öbür kefeye koyup tartmaya kalkmaz. Aristoteles'te ruh, bedenin içinde oturan bir yolcu değil; canlı bir bedeni o beden yapan formdur. Göz bir canlı olsaydı, diyor, ruhu görme olurdu. Görmeyen göz de artık yalnızca adıyla göz.

Öfke örneği bana bu kitabın en sevdiğim yeri. Aristoteles iki kişiyi yan yana koyar. Biri öfkeyi "karşılık verme arzusu" diye tanımlar, öteki "kalbin etrafındaki kanın kaynaması" diye. Aristoteles ikisine de yarım not verir. Öfke, ikisinin aynı anda olmasıdır. Bence felsefe tarihinde en az alıntılanan ama hekimlerin duvarına asılması gereken satırlar bunlar.

İbn Sina'ya gelince işler karışıyor. Bana en ilginç gelen kısım da zaten burası.

El-Kanun fi't-Tıbb, sağlığı korumak için hekimin göz önünde tutması gereken "altı zorunlu sebep" sayar. Soluduğumuz hava, yiyip içtiklerimiz, hareket ve dinlenme, uyku ve uyanıklık, vücudun bir şeyi atması ya da tutması. Listenin sonunda, ötekilerle aynı ağırlıkta, nefsani haller durur: öfke, sevinç, korku, keder. Yani İbn Sina bir insanın kederini, ciğerine çektiği havayla aynı rafa koyuyor. Bunu bin yıl önce, hiçbir laboratuvar verisi olmadan yapıyor.

Daha cüretlisi de var. Kanun'da aşk, melankoliye yakın bir hastalık olarak ele alınır. Hekim, hastanın kime tutkun olduğunu bulmak için nabzını tutarken sokak, mahalle, isim sayabilir; nabız bir yerde sıçrar. Tedavi önerisi de şaşırtıcı ölçüde pratik: Şeriat izin veriyorsa ikisini kavuşturmak. Bugünün psikosomatik tıp kitaplarında bu kadar dolaysız bir cümle bulmak zor.

Ama aynı İbn Sina, Şifa'nın nefs kitabında bambaşka biri. Meşhur "muallak insan" deneyini hatırlayın: Boşlukta, kusursuz bir anda yaratılmış, uzuvları birbirine değmeyen, hiçbir duyusu dışarıya açık olmayan bir yetişkin. İbn Sina'ya göre bu kişi, bir eli ya da kalbi olduğundan habersizken bile "ben varım" bilgisine sahiptir. Çıkardığı sonuç açık: Nefs, bedenden ayrı bir cevherdir.

Elimizde iki İbn Sina var yani. Biri hasta yatağının başında, keder yüzünden bozulan mizacı nabızdan okuyan hekim. Öbürü çalışma odasında, ruhu bedenden ayırmak için kusursuz bir zihin laboratuvarı kuran filozof.

Bu ikiliği tutarsızlık saymayanlar var ve teknik olarak haklılar. İbn Sina'nın sisteminde nefs ayrı bir cevher olsa da bu dünyada bedeni yöneten bir güçtür; kalpten yayılan ince "ruh" buharı ikisi arasında köprü kurar. Kâğıt üzerinde çelişki yok.

Yine de ikna olmuyorum. Uçan adam deneyi, kimsenin hiç yaşamadığı bir durumdan sonuç çıkarıyor. Bedensiz bir farkındalığın neye benzediğini kimse bilmiyor, İbn Sina da bilmiyordu. Kanun'daki gözlemler ise gerçek hastalardan, gerçek nabızlardan geliyor. Hangisi daha sağlam zemine basıyor diye sorarsanız, ben hekimden yanayım. Bana kalırsa İbn Sina, Aristoteles'in mumuna felsefesinde sırtını döndü, tıbbında ise ona hiç kimsenin olmadığı kadar sadık kaldı.

Burada bir itirazım var, çünkü bu isimler son yıllarda kötü kullanılıyor. Vitrinlerde "İbn Sina'nın bütüncül tıbbı" etiketiyle satılan macunlar, kür paketleri görüyorum. Kanun'un bugüne kalan değeri mizaç tabloları ya da dört hılt teorisi değil. O teori çöktü ve çökmesi iyi oldu. Kalan şey, hastanın kederini hastalığın ciddi bir parçası sayan o hekim tavrı.

Arkadaşıma ne demeliydim, hâlâ düşünüyorum. Belki şunu: O sabahlardaki düğüm de, sınav korkusu da hayal değildi. Aynı mumun üstündeki aynı mühürdü onlar.