29 Ekim 1923, Ankara. Saat 20.30.

Meclis salonunda Teşkilât-ı Esasiye Kanunu’nda yapılan değişiklik oylandı ve kabul edildi. Türkiye’nin yönetim şekli artık cumhuriyetti. Birkaç dakika sonra Mustafa Kemal ilk cumhurbaşkanı seçildi.

Bu günü genellikle “bir kelime söylendi ve her şey değişti” diye anlatırız. Kulağa güzel geliyor ama bence biraz haksızlık. O kelimenin arkasında dört yıllık bir savaş, bir yıl önce kaldırılmış bir saltanat ve meclisteki uzun tartışmalar vardı. Kelime ağırdı, doğru. O ağırlığı ona kazandıran şey, kendisinden önce yaşananlardı.

Haber her yere aynı anda ulaşmadı. Telgrafla, telefonla, kahvehanelerde ağızdan ağıza yayılması saatler sürdü. Bazı köylere ancak günler sonra vardı. Ama Ankara’da söylenen şey, duyulsun ya da duyulmasın, artık geri alınamazdı.

Dil felsefecisi J. L. Austin bu tür sözlere “edimsel söz” der. Bazı cümleler dünyayı anlatmaz, onu değiştirir. Bir hâkim “Sanığın beraatine karar veriyorum” dediğinde bir durumu tarif etmiyordur; o cümleyle sanık özgür kalır. Austin bir şart da koyar: Söz ancak yetkili kişi tarafından, uygun usulle söylendiğinde iş görür. Meclisin o akşamki oyu tam olarak böyle bir sözdü. Cumhuriyet o oyla doğdu.

Kâğıt üzerinde doğmakla insanların zihninde yer etmek ise ayrı şeyler. Sosyal kimlik kuramı, insanların ait oldukları grubun adını ve hikâyesini benliklerinin merkezine koyduğunu söyler. Buradan kolayca “o sabah herkes kendini yeni bir adla tanımladı” sonucuna varılıyor. Ben bu yoruma katılmıyorum. 30 Ekim sabahı Konya’da tarlaya giden bir çiftçinin kendine “cumhuriyet vatandaşı” dediğinden ciddi şekilde şüpheliyim. Kimlik bir gecede değişmez. Hilafetin kaldırılmasından Soyadı Kanunu’na uzanan on yıllık bir süreç gerekti ve bu dönüşüm bir kuşaktan uzun sürdü.

Yer seçimi de bu hikâyenin parçası. Ankara yalnızca iki hafta önce, 13 Ekim’de başkent ilan edilmişti. Yolları çamurdu, binalarının çoğu yarımdı. İstanbul’un sarayları dururken bozkırın ortasındaki bu kasabanın seçilmesi tesadüf sayılamaz. Yeni bir rejim, altı yüz yıllık bir hanedanın gölgesinde kendine yer açamazdı. Coğrafya da bir şey söylüyordu.

Fransız tarihçi Pierre Nora’nın “bellek mekânları” kavramı bu noktada sık sık anılır. Toplumlar kendilerini hatırlatacak yerler ve tarihler yaratır; 29 Ekim ve Ankara da bunun örneği olarak gösterilir. Burada küçük bir itirazım var. Nora bu kavramı, canlı hafıza kaybolduğunda onun yerini tutan anma alanları için geliştirmişti. 1923'ün Ankara’sını bu çerçeveye oturtmak biraz geriye dönük bir okuma. Yine de sonuç değişmiyor: Her yıl tekrarlanan törenlerle o tarih ve o şehir, zamanla tam da Nora’nın tarif ettiği türden yerlere dönüştü.

O gece Ankara’da 101 pare top atıldı.

Ses bozkıra yayıldı ve karanlıkta söndü. Arkasında yıkılmış bir şey bırakmadı. Yazılmış bir şey bıraktı.

Saat 20.30'du. Türkiye’nin adı artık resmen konmuştu. O adı benimsemek ise yılların işiydi.