Cumhuriyet dönemi İktisat tarihimizin başlangıcı, İstiklal Savaşımızı zaferle sona erdirmemizden 5 ay sonra Atatürk’ün düzenlediği İzmir İktisat Kongresidir.
Atatürk, İzmir İktisat Kongresinin planlamasını yaparken muhtemelen kongrenin halkın ilgisini çekecek özellikte olması gerektiğini, açılacak bir resim sergisinin kongreye renk katacağını düşünür.
Bunun için Manastır’dan okul ve silah arkadaşı Yüzbaşı Nazmi Çekli’yi hatırlar. İzmir İktisat Kongresi’nde resim sergisi açmasını ister. Harpten henüz çıkılmıştır ve Nazmi Çekli’nin elinde resim yoktur, hemen hazırlığa başlar.
Çekli, Büyük Taarruz öncesi birliğiyle katıldığı Ilgın manevrasını çizmeye karar verir. Sergi için başka natürmort, peyzaj tablolar da hazırlar.
Devir Türkiye Cumhuriyeti’nin yeni kurulduğu, Rus ve Azerbaycan Cumhuriyetleri tarafından tanındığı dönemdir. Ruslar İzmir ve İstanbul’u geri alacak askerimizin olmadığını ileri sürmüş asker gönderme teklifinde bulunmuşlardır. Atatürk kabul etmez yeni kurulan Cumhuriyetin gücünü göstermek istemektedir.
Başkomutan Gazi Mustafa Kemal Paşa büyük taarruz öncesi ordunun hazırlıklarını denetlemek istediği Ilgın manevrasına Rus elçisi ARALOF’u,, Azerbaycan Büyükelçisi İbrahim ABİLOV’u da götürür.
28 Mart-4 Nisan 1922 de Sivrihisar-Çay-Akşehir-Ilgın-Konya üzerinden cephe ve çephe gerisi ziyaretiyle misafirlerine Türk ordusunun gücünü gösterir.
Batı Cephesi Karargahı Akşehir’den hareket ederek Ilgın’a ulaşan Mustafa Kemal Paşa, beraberinde İsmet Paşa, Rus Büyükelçisi Aralov, Ateşemiliter Zyanov, Azerbaycan Büyükelçisi Abilov ve Ataşemiliter Askerov, Başyaver Salih karşılama mahalli Kocaçayır’a gelir. Orada bulunan erkan ve memurlara bol bol iltifat eder. Halkla konuşur. Bu arada karşılama güzergahına koşan minik öğrencilerin önünde durur ”Nasılsınız küçük hanımlar, efendiler?..” diyerek gönüllerini alır.
5. Süvari Kolordusu Komutanı Fahrettin Paşa, Mustafa Kemal Paşa yaklaşınca yalın kılıç yanına koşar ve tekmil verir. Kaplıca Meydanındaki birlikler Başkomutan Mustafa Kemal Paşa ve İsmet Paşa tarafından teftiş edilir ve küçük bir manevra ile resmigeçit yapılır.
Sovyet Rusya Büyüelçisi S.İ.Aralov, Azerbaycan büyükelçisi İbrahim Abilov her iki elçiliğin ateşelerinin de bulunduğu bu manevrada atlıların süratle açılıp yayılması heybetli olur. Birkaç bin atlının dörtnala yaptığı resmigeçit herkesi heyecana boğar.
Mustafa Kemal Paşa “Askerler Savaş artık bizim yüzümüze gülmeye başladı. İngilizlerin boğazlanmak üzere gönderdiği Yunanlıları yeniyoruz. İngiliz emperyalistleri bizi yok etmek istiyorlar, ama bunu başaramayacaklar. Türk halkı, Türk ordusu, kendi bağımsızlıkları için savaşa girişmiş bulunuyor ve düşmanlarını kendi kutsal topraklarından atacaktır” der.
Sovyet Büyükelçisi Aralov at üzerinde “Yiğit ve soylu erler. Size Kızılordu askerlerinin selamını getirdim” konuşması yapar.
Mustafa Kemal Paşa Fahrettin Paşa’ya bir şeyler söyler. Fahrettin Paşa’nın elini kaldırması üzerine süvariler “Kızılordu şerefine “çok yaşa” der.
Aralov “Rus işci ve köylüsü iktidarı eline alarak yeni bir devlet kurmaktadır. Sevgili dostlarım sizin de yeni Türkiye’nin düşmanlarını yenmenizi, aziz yurdunuzu kurtarmanızı, İstanbul ve İzmir şehirlerini geri almanızı dilerim. Kızılordu soylu davranışınızla sizin de orduya ve bağımsız Türkiye’ye şeref kazandıracağınıza inanmaktadır” bu konuşma “Yaşa” sözleriyle kesilir. Fahrettin Paşa, General Budyonny’e selamlarını iletmesini rica eder.[1]
Nazmi Çekli, Piyade Subayı olarak içinde bulunduğu bu resmi geçiti tuvale döker. Hatıralarda yaşayan bu tarihi olay, Mustafa Kemal Paşa, heyeti, farklı başlık ve kıyafetleriyle dikkat çeken Rus ve Azerbaycan Büyükelçileri, Türk ordusunun disiplin ve gücü, renk armonisi tabloda çok güzel yansıtılmıştır.
İlgili bazı kaynaklarda tablonun adının “Çal’da büyük resmigeçit” olarak verilmesi yanıltıcıdır. Olayın Denizli’nin kazası Çal’da geçtiğini düşündürmektedir ki doğru değildir. Denizli Çal’da değil Afyon Çay’da gerçekleşmiştir.
İzmir İktisat Kongresinde açılan Nazmi Çekli’nin kişisel sergisi büyük ilgi görür. Atatürk “Çay’da büyük resmigeçit” tablosunu çok beğenir. Silah arkadaşının elini sıkar[2]. İzmir İktisat Kongresi Gümüş Madalyasıyla ödüllendirilir [3], tablo Çankaya’ya alınır.
İzmir İktisat Kongresinde Nazmi Çekli’nin resim sergisi açtığı bilgisi Mümtaz Sağlam’ın İzmirli ressamlar Ansiklopedisinde Gültekin Elibal yorumlamıştır.
İzmir’in Yunanlılardan kurtarılmasından sonra General Kazım Karabekir başkanlığında toplanarak açılan İktisat Kongresinde sergilediği tabloları ile büyük takdir kazanan Çekli’nin Atatürk tarafından eli sıkılarak gümüş madalya ile değerlendirilmiş olması, başlı başına bir olay olarak değerlendirilmelidir. Piyade Binbaşısı Çekli, yine bu tarihler arasında İzmir’de her yıl resim sergisi açarak halka güzel sanatları tanımaya ve sevdirmeye çalışmıştır.” Çay’da büyük resmigeçit” tablosunu bizzat Atatürk almış Çankaya köşküne götürerek bir salona asmıştır.. bilgisi verilen sanatçı yirmiyi aşkın büyük boyutlu tablosunu Milli Savunma Bakanlığı kuruluşları, Başbakanlığa da “Yıldız bahçesi” adını taşıyan resmini ileterek kimliğini notlamıştır. Ancak tablonun fotoğrafı bu kaynakta verilmez.
Asker Ressamlar[4] kitabında “İzmir İktisat kongresinde sergilediği büyük boyutlu tabloları Atatürk’ünde beğenisini kazanmıştır.” bilgisi ile paylaşılmış olsa yine fotoğraf kullanılmaz.
Unutulmuş olan bu tablo, 2014 yılına kadar meçhul kalır. Cumhurbaşkanlığı Sanat Koleksiyonunu düzenleyen Ömer Faruk Şerifoğlu [5] tabloyu görür, tablo da imza yoktur arkadaşlarıyla araştırarak tablonun Nazmi Çekli’nin eseri olduğunu belirler ve hazırladığı kitaba alır. Fotoğrafını paylaşır. “Çay’da Büyük Resmi Geçit” tablosu Türkiye İktisat Kongresinde tebliğ konusu olur[6].
Atatürk’ün bu konuda ki uzak görüşü Türk resim sanatının yeni eserler kazanmasının önünü açmış, İzmir İktisat, Kongresine ayrı renk katmıştır.
Türkiye Cumhuriyetinde ilk resim sergisinin 17 Şubat 1923’de İzmir’de, Nazmi Çekli tarafından açıldığı Türk Resim tarihine yazılır.
Bu bilgi her 17 Şubat’ta Türk Ressamlarının “Atatürk’e Saygı” resim sergisi açılması gerektiği ilhamını vermektedir.
Nazmi Çekli “Çay’da büyük resmi geçit” .[7] Tuval üzerine yağlı boya 80x120 1959 Tereke Cumhurbaşkanlığı Sanat Koleksiyonu
Nazmi ÇEKLİ İzmir 1884-İstanbul 1958 [8]
1884’de İzmir’de doğdu.1909’da Manastır Askeri İdadisi Mektebini bitirdi. 3 yıl Serez İdadisinde resim öğretmenliği yaptı. .Balkan Savaşı,Yemen,Birinci Dünya Savaşı ve Kurtuluş Savaşı’nda görev aldı.1931’de binbaşı rütbesiyle emekli olduktan sonra İzmir’e yerleşti.1941’e kadar İzmir Eşref Paşa Zührevi Hastalıklar Hastanesinde çalıştı, 1958 yılında İstanbul’da vefat etti.
Nazmi Çekli’yi, saygı ve rahmetle anıyoruz.
____________________________________
[1] Cemal Güven-Uluslar arası Toplum araştırmaları dergisi.Yıl 7 Cilt 7 Sayı:13Aralık 2017
[2] Mümtaz Sağlam-İzmir’li Ressamlar Ansiklopedisi.S.18 İzmir Büyükşehir Belediyesi 2001.
[3] Arkas sanat Merkezi,Asker Ressamlar,Nazmi Çekli, s.190-191
[4] Asker Ressamlar,Arkas S.190 .
[5] Ömer Faruk Şerifoğlu,Çumhurbaşkanlığı Resim Koleksiyonu 1, 2014
[6] Celal Öcal-İzmir İktisat Kongresi Nazmi Çekli Resim Sergisi.19-20 Temmuz 2023
[7] Şerifoğlu Ömer Faruk , Cumhurbaşkanlığı Resim Koleksiyonu C.1, 2014
.....
Yazarın tüm yazıları için tıklayınız